OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME

Erdem Çanak

doi:10.56694/karadearas.1742970

OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME

Öz

Şehirlerin tarihinin ve talihinin değişmesine neden olan önemli dönüm noktaları vardır. Adana’nın kaderi de artan pamuk üretimiyle birlikte değişmiştir. Aslında pamuk yüzlerce yıldır şehirde ve bölgede üretilmektedir. Ancak bu üretim daha ziyade bölgenin ihtiyacı karşılayacak ölçekte olmuştur. Fakat 1833-1840 yılları arasında bölgeyi yöneten İbrahim Paşa’nın tarımsal alanda yaptığı düzenlemelerle birlikte üretimi hızla artmaya başlamıştır. Amerikan İç Savaşı yıllarında İngiltere’nin dokuma sanayisi için ihtiyaç duyduğu pamuğu bölgeden almaya başlamasıyla birlikte üretimi zirveye ulaşmıştır. Böylece şehir, önemli bir pamuk üretim merkezine dönüşmüştür. Hatta bir süre sonra önemli bir üretim merkezi olmasının yanı sıra işleme merkezi haline de gelmiştir. Bunun neden olduğu sosyo-ekonomik canlılıkla birlikte şehrin çehresi değişmeye başlamış, daha modern ve yaşanılır bir şehir talebinin gündeme gelmesi üzerine de Belediye teşkilatı kurulmuştur. Bunun sonucunda şehir, bir taraftan modernleşirken bir taraftan da açılan yeni sanayi tesisleriyle birlikte önemli bir iş ve aş merkezi haline gelmiş, bu özelliğini cumhuriyetin ilk yıllarında da sürdürmüştür. Bu çalışmada, Adana’da artan pamuk üretiminin neden olduğu sosyo-ekonomik canlanmanın şehirleşmeye etkisi ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

AKVERDI, N. (1938). Adana (Cumhuriyetten Evvel ve Sonra), (byy.).
ARIK, R. O. (1924). Adana Ticaret Rehberi, İstanbul.
ARIKOĞLU, D. (1961). Hatıralarım, İstanbul.
BEDIZ, N. (1953). “Sümerbank Adana Fabrikası”. Uluslararası Ticaret Dergisi Çukurova Nüshası, İstanbul: 27-28.
Cemal Paşa. (2001). Hatıralar, İstanbul: İş Bankası Yayını.
ÇELIK, S. (1973). Adana 50. Yıl Spor Yıllığı (1923-1973), Adana.
ELDEM, V. (1970). Osmanlı İmparatorluğu’nun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, Ankara.
ENER, K. (1990). Tarih Boyunca Adana Ovasına (Çukurova’ya) Bir Bakış, Adana.

Evliya Çelebi. (2005). Evliya Çelebi Seyahatnamesi, C.III, İstanbul: Üçdal Neşriyat.
HAMIT T.-Remzi S. (1930). Sermaye Hareketi, İstanbul.
KALABA, H. (1959). Bütün Cephesiyle Adana, Adana.
KURMUŞ, O. (1974). Emperyalizmin Türkiye’ye Girişi, İstanbul.
KURT, Y. (1990). “1572 Tarihli Adana Mufassal Tahrîr Defterine Göre Adana’nın Sosyo-Ekonomik Tarihi Üzerine Bir Araştırma”, Belleten, LIV/209: 179-211.
______________(2004), Çukurova Tarihinin Kaynakları I: 1525 Tarihli Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
______________(2005), Çukurova Tarihinin Kaynakları II: 1547 Tarihli Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
_______________(2005), Çukurova Tarihinin Kaynakları III: 1572 Tarihli Adana Sancağı Mufassal Tahrir Defteri, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
MAĞMUMİ, Ş. (2010). Anadolu ve Suriye’de Seyahat Hatıraları, İstanbul: Boyut Kitapları.
OKTAY, T. (2008). “Osmanlı Döneminde Modern Belediye Kurumunun Doğuşu ve Gelişimi”, Selçukludan Cumhuriyete Şehir Yönetimi, (ed. Erol Özvar-Arif Bilgin), İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayını: 377- 402.
ORTAYLI, İ. (1973). “Türk Belediyesinin Denetim Yetkisinin Tarihi Gelişimi ve Günümüzdeki Durumu”, Amme İdare Dergisi, 4: 14-24.
_______________(2000). Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahallî İdareleri (1840-1880), Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
QUATAERT, D. (2008). Anadolu’da Osmanlı Reformu ve Tarım 1876-1908, (çev. Nilay Özok Gündoğan-Azat Zana Gündoğan), İstanbul: İş Bankası Yayını.
SABAN, F. D. (2017). Geleneksel Adana Mahalleler, Sokaklar, Binalar 1, Ankara.
SERGICI, S. (1946). Pamuk ve Tahıl (1944-1945), Adana.
____________(1964). Adana Ticaret Borsası’nın 50. Yıl Kitabı, Adana.
SEVGEN, N. (1955). Adana Belediyesi 1950-1954, Adana.
TEKEREK, N. (1997). Cumhuriyet Döneminde Adana’da Batı Tarzı Tiyatro Yaşamı (1923-1990), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayını.
_______________(2007). “Adana’nın Eğlence Dünyasından; Seyhan Saz’dan Cafe-Barlara…”, Ada-na’ya Kar Yağmış, (der. Behçet Çelik), İstanbul: İletişim Yayınları: 305-319.
TEKELI, İ. (1985). “Tanzimat’tan Cumhuriyete Kentsel Dönüşüm”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, IV, İstanbul: İletişim Yayınları: 878-890.
TOKSÖZ, B. (1961). “Adana Ticâret Borsası”, Turizm, V, 11/8: 29.
TOKSÖZ, M.-Yalçın, E. (1999). “Modern Adana’nın Doğuşu ve Günümüzdeki İzleri”, Aptullah Kuran İçin Yazılar, (haz. Çiğdem Kafescioğlu, Lucıenne Thys-Şenocak), İstanbul: 435-453.
TOPRAK, Z. (2009). “20. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Çukurova’da Emek ve Sermaye”, Toplumsal Tarih, 191: 70-76.
TOROS, T. (2001). Kurtuluş Savaşı’nda Çukurova, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayını.
Uçar, M. (2009). “Gönüllerin Mühürlendiği Mekân: 5 Ocak Stadı”, Sıcağıyla, Acısıyla Adana Futbolu, (der. Yavuz Yıldırım-Mustafa Uçar), İstanbul: İletişim Yayınları: 246-252.
UYGUR, S. H. (2000). “Cumhuriyet’i Anlatan Adana Fotoğrafları”, Efsaneden Tarihe, Tarihten Bugüne Adana: Köprü Başı, (haz. Erman Artun-M. Sabri Koz), İstanbul: 142-153.
VARLIK, B. (1977). Emperyalizmin Çukurova’ya Girişi, Ankara: Türk İktisatçılar Birliği Yayını.
VARLIK, M. B.-Emiroğlu, K.-Türkoğlu, Ö. (2008). Adana Sanayi Tarihi, Adana.
YANSEN, H. (1937). Adana Şehrinin Umumî İmar Plânına Ait İzahat Raporu, Adana.
YAVUZ, S.-Özmen, Ö., “Gezginlerin Yüzyılların Ötesinden Gelen Sesi”, Efsaneden Tarihe, Tarih-ten Bugüne Adana: Köprü Başı, (haz. Erman Artun-M. Sabri Koz), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları: 289-305.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Türkiye Cumhuriyeti Tarihi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Erdem Çanak ^*
0000-0002-7856-3802
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

26 Eylül 2025

Gönderilme Tarihi

15 Temmuz 2025

Kabul Tarihi

21 Eylül 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 22 Sayı: 87

DOI

https://doi.org/10.56694/karadearas.1742970

IZ

https://izlik.org/JA22YL39WS

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Çanak, E. (2025). OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME. Karadeniz Araştırmaları, 22(87), 1434-1451. https://doi.org/10.56694/karadearas.1742970

AMA

1.Çanak E. OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME. Karadeniz Araştırmaları. 2025;22(87):1434-1451. doi:10.56694/karadearas.1742970

Chicago

Çanak, Erdem. 2025. “OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME”. Karadeniz Araştırmaları 22 (87): 1434-51. https://doi.org/10.56694/karadearas.1742970.

EndNote

Çanak E (01 Eylül 2025) OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME. Karadeniz Araştırmaları 22 87 1434–1451.

IEEE

[1]E. Çanak, “OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME”, Karadeniz Araştırmaları, c. 22, sy 87, ss. 1434–1451, Eyl. 2025, doi: 10.56694/karadearas.1742970.

ISNAD

Çanak, Erdem. “OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME”. Karadeniz Araştırmaları 22/87 (01 Eylül 2025): 1434-1451. https://doi.org/10.56694/karadearas.1742970.

JAMA

1.Çanak E. OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME. Karadeniz Araştırmaları. 2025;22:1434–1451.

MLA

Çanak, Erdem. “OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME”. Karadeniz Araştırmaları, c. 22, sy 87, Eylül 2025, ss. 1434-51, doi:10.56694/karadearas.1742970.

Vancouver

1.Erdem Çanak. OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA ADANA’DA SANAYİLEŞME VE ŞEHİRLEŞME. Karadeniz Araştırmaları. 01 Eylül 2025;22(87):1434-51. doi:10.56694/karadearas.1742970