RELATIVE CLAUSES WITH INDO-EUROPEAN TYPOLOGY, FORMED WITH THE CONJUCTIONS kim AND nä AND FUNCTIONING AS AN ATTRIBUTIVE IN THE OLD UYGHUR TEXTS

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88, 1593 - 1617, 29.12.2025

Gündoğan Alpay

https://doi.org/10.56694/karadearas.1744226

https://izlik.org/JA74PL54YT

Öz

According to the general view, the Old Uyghur period is accepted as the second period of Old Turkic after Gokturks period. This period has unearthed a different culture and literature as a result of both religious changes and other changes in social life. Also, the syntax of Old Uyghur, which has a distinct appearance within Old Turkish due to the adoption of a settled life, migrations, interactions of varying intensity with religions such as Manichaeism, Buddhism, and Christianity, etc., differs from other periods for the reasons mentioned above. During the Old Uyghur period, we encounter certain clause structures that are not found in the inscriptions of the Turkic Khaganate period, nor do they align with the subordinate clause typology of the Turkic. In this regard, this article examines subordinate clause structures that are created using relative pronouns kim and nä. These structures closely resemble the subordinate clause structures with an attributive function found in Sanskrit, Sogdian, and Tocharian, which are recognized as the contact languages of Old Uyghur. In this study, the morpho-syntactic characteristics of the attributive subordinate clauses and the semantic relationship between the head noun and conjuctions were tried to be described; and assumptions were made regarding the underlying reasons behind these factors. As a result, a comparison was made between Turkic [Old Uyghur], which exhibits typologically different appearances, and certain Old Indo-European languages, and an attempt was made to show their similar features in terms of attributive clauses.

Anahtar Kelimeler

Old Uyghur , relative clause , linguistic typology , syntax , code-copying

Proje Numarası

Yoktur

ESKİ UYGUR TÜRKÇESİ METİNLERİNDE kim ve nä BAĞLAÇLARIYLA KURULAN HİNT-AVRUPA TİPOLOJİSİNDEKİ NİTELEME İŞLEVLİ İLGİ YANCÜMLESİ YAPILARI

https://izlik.org/JA74PL54YT

Öz

Genel kanıya göre Eski Uygur Türkçesi devri, Eski Türkçenin Köktürkçeden sonra ikinci devresi olarak kabul edilmektedir. Bu devre gerek din değişiklikleri gerek sosyal hayatta meydana gelen diğer değişmeler neticesinde farklı bir kültür ve buna bağlı olarak farklı bir edebiyat ile tarihî Türk dilinin diğer alanlarından ayrılmaktadır. Göçler; yerleşik hayata geçiş; Manihaizm, Budizm ve Hristiyanlık (Nestûrî) gibi dinlerle farklı yoğunluktaki etkileşimler vb. sebeplerle Eski Türkçe içinde ayrı bir görünüm arz eden Eski Uygur Türkçesinin söz dizimi de bahsi geçen sebeplere büyük oranda bağlı olarak diğer tarihî Türk dili alanlarından farklı görünümler sergilemektedir. Nitekim Eski Uygur Türkçesi devrinde, Türk Kağanlığı devri yazıtlarında karşımıza çıkmayan ve Türkçenin yancümle tipolojisiyle örtüşmeyecek birtakım cümle yapılarına tesadüf edilmektedir. Bu bağlamda bu makalenin konusunu; kim ve nä yancümle bağlaçları vasıtasıyla kurulan, Eski Uygur Türkçesinin temas dilleri olarak bilinen Sanskrit, Soğdca ve Toharcada niteleme işlevli yancümle yapılarıyla büyük oranda benzeşen altasıralı cümle yapıları oluşturmaktadır. Bu çalışmada niteleme işlevli yancümlelerin biçim-sözdizimsel nitelikleri, başad ile yancümle bağlacının semantik ilişkisi betimlenmeye çalışılmış; bunların ardında yatan sebeplere dair varsayımlarda bulunulmuştur. Bunun sonucunda tipolojik olarak farklı görünümler sergileyen Türkçe [Eski Uygur Türkçesi] ile bir dizi Eski Hint-Avrupa dili mukayese edilerek niteleme işlevli yancümleler bakımından benzeşen özellikleri gösterilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Eski Uygur Türkçesi , ilgi yancümlesi , dilbilimsel tipoloji , söz dizimi , kod kopyalama

Etik Beyan

Yoktur

Destekleyen Kurum

Yoktur

Proje Numarası

Yoktur

Teşekkür

Yoktur

Kaynakça

• ADAMS, D. (2015). Tocharian B: A Grammar of Syntax and Word-Formation. Innsbruck: Innsb-rucker Beiträge zur Sprachwissenschaft.
• AY(S)II: WILKENS, J. (2001). Die drei Körper des Buddha (trikāya). Das dritte Kapitel der uigu-rischen Fassung des Goldglanz-Sūtras (Altun Yaruk Sudur) eingeleitet, nach den Handschriften aus Berlin und St. Petersburg herausgegeben, übersetzt und kommen-tiert. Mit 22 Abbildungen auf IX Tafeln. Turnhout: Brepols.
• AY(S)IV: TOKYÜREK, H. (2018). Altun Yaruk Sudur IV. Tegzinç (Karşılaştırmalı Metin Yayını). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• AY(S)SÜÜ: ZIEME, P. (1996). Altun Yaruq Sudur, Vorworte und das erste Buch. Edition und Übersetzung der alttürkischen Version des Goldglanzsûtra (Suvarnaprabhâsotta-masûtra). Berliner Turfantexte XVIII, Turnhout: Brepols.
• AY(S)VI: AYAZLI, Ö. (2012). Altun Yaruk Sudur VI. Kitap Karşılaştırmalı Metin Yayını. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• AY(S)VIII: ÇETİN, E. (2020b) Altun Yaruk. VIII. Kitap. Berlin Bilimler Akademisindeki Metin Parçaları. (Karşılaştırmalı Metin, Çeviri, Açıklamalar, Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• AY(S)X: GULCALI, Z. (2021). Altun Yaruk Sudur X. Kitap (Metin-Türkiye Türkçesine Aktarımı –Çince Metinle Karşılaştırmalı Açıklamalar-Sözlük İkilemeler Dizini. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• BANGİ, İ. (1971). Farsça Dil Bilgisi: Grameri. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
• BESLİ, N. (2017). “Eski Uygur Türkçesinde şart kipi olarak kullanılmayan -sAr morfemi”. Inter-national Journal of Language Academy, V/1: 360-372.
• BULUT, C. (2006). “Syntactic traces of Turkic-Iranian contiguity. An areal survey of language contactinduced shift in patterns of relativization”. Turkic Iranian Contact Areas: Histo-rical and Linguistic Aspects. (Lars Johanson - Christiane Bulut Ed.), Wiesbaden: Harras-sowitz Verlag: 165-208.
• CARLING, G. (2017). “The syntax of Tocharian”. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics Vol 2. (Jared Klein - Brian Joseph - Matthias Fritz Ed.), Ber-lin/Boston: De Gruyter Mouton: 1352- 1364.
• CSATÓ, É. Á. & JOHANSON, L. (2021). “On the grammaticalization of two types of ki in Turkic”. Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology, Özel Sayı 31: 1-14.
• DKPAM: ELMALI, M. (2016). Daśakarmapathâvadânamâlâ. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• DRYER, M. (1992). “The Greenbergian Word Order Correlations”. Language 68: 81–138.
• DRYER, M. (2005). “Order of Genitive and Noun”, The World Atlas of Language Structures. (Martin Haspelmath - Matthew S. Dryer - David Gil - Bernard Comrie Ed.) New York: Oxford University Press: 350-353.
• EGENES, T. (2000). Introduction to Sanskrit Part II. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Pri-vate Limited.
• EGENES, T. (2003). Introduction to Sanskrit Part I, 3. Edition. Delhi: Motilal Banarsidass Pub-lishers Private Limited.
• ERDAL, M. (2004). A Grammar of Old Turkic. Leiden-Boston: Brill Handbook of Oriental Stu-dies.
• ERKMAN AKERSON, F. ve OZİL, Ş. (2015). Türkçede Niteleme Sıfat İşlevli Yan Tümceler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• FRANCO, L. (2013). “A typological rarum in Sogdian: Overt complementizers in indicative root clauses”. Lingua Posnaniensis, LV/1: 55–67).
• GERSHEVITCH, I (1954). A Grammar of Manichean Sogdian, Oxford: Basil Blackwell.
• GREENBERG, J. (1966). Universals of Language. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
• HAMILTON, J. R. (2020). Budacı İyi Kalpli ve Kötü Kalpli Prens Masalının Uygurcası, Prens Kal-yanamkara ve Papamkara Hikâyesi. (çev. Ece Korkut – İsmet Birkan) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• HASPELMATH, M (1995). “The Converb as a Cross-Linguistically Valid Category”. Converbs in Cross-Linguistics Perspective. Structure and Meaning of Adverbial Verb Forms-Adverbial Participle, Gerunds (Martin Hapelmath - Ekkehard König Ed.). Berlin: De Gruyter: 1-57.
• HOCK, H. H. (2015). “Some Issues in Sanskrit Syntax”. Sanskrit syntax, Selected papers presen-ted at the seminar on Sanskrit syntax and discourse structures, 13-15 June 2013, Uni-versité Paris Diderot, with an updated and revised bibliography by Hans Henrich HOCK. (Peter M. Scharf Ed.). Sanskrit Library.
• JOHANSON, L. (2018). Türkçe Dil İlişkilerinde Yapısal Etkenler. (çev. Nurettin Demir). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• KARABULUT, F. (2009). “Köktürkçenin Sıfat Fiilli Yapı Tipolojisi”. Bilig, XLVIII: 91-118.
• KAYA, C. (2021). Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin ve Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• KIPARSKY, P. (2011). “Grammaticalization as optimization”. Grammatical Change: Origins, Na-ture, Outcomes, (Dianne Jonas - John Whitman - Andrew Garrett Ed.) Oxford: Oxford University Press: 14-51.
• KORNFILT, J. (1997). Turkisch. London: Routledge
• KP: Hamilton, J. R. (2020). Budacı İyi Kalpli ve Kötü Kalpli Prens Masalının Uygurcası, Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi. (çev. Ece Korkut ve İsmet Birkan) Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• Kuanşi: ÖZCAN, DEVREZ C. (2020). Eski Uygurca Kuanşi İm Pusar İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• LEHMANN, C. (1988). “Towards a Typology of Clause Linkage”. Clause Combining in Discourse and Grammar (John Haiman - Sandra A. Thompson. Ed.). Albany, N.Y. Amsterdam: John Benjamins: 181-225.
• LYONS, J. (1969). Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press.
• MaitrSen: TEKİN, Ş. (2019). Uygurca Metinler II Maytrısimit Burkancıların Mehdîsi Maitreya ile Buluşma Uygurca İptidaî Bir Dram (Burkancılığın Vaibhâṣika tarikatine âit bir ese-rin Uygurcası). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• MANSUROĞLU, M. (1955). “Türkçede Cümle Çeşitleri ve Bağlayıcıları”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 3: 59-71.
• OdaSekiz: ODA, J. (2015). A study of the Buddhist sūtra called Säkiz yükmäk yaruq or Säkiz törlügin yarumïš yaltrïmïš in Old Turkic, Berliner Turfantexte XXXIII. Turnhout (Bel-gium): Brepols Publishers.
• PEYROT, M. (2013). The Tocharian Subjunctive A Study in Syntax and Verbal Stem Formation. Leiden-Boston: Brill.
• REHBEIN, J. (2007). “Connectivity as an Object of Linguistic Research in Multilingualism”. Con-nectivity in Grammar an Discourse. (Jochen Rehbein - Christiane Hohenstein – Lucas Pietsch Ed.). Amsterdam: John Benjamins Publishing: 1-20.
• RUPPEL, A. (2017). The Cambridge Introduction to Sanskrit. Cambridge: Cambridge University Press.
• SIMS-WILLIAMS, N. (1986). “Sogdian ”δprm and its cognates”. Studia Grammatica Iranica. Festschrift Für Helmut Humbach. (Rüdiger Schmitt - Prods Oktor Skjaervɵ Ed.). München: R. Kitzinger: 407-424.
• SKJÆRVØ, P. O. (2007). An Introduction To Manichean Sogdian.
• SPEIJER, J. S. (1886). Sanskrit Syntax. Leiden: Brill.
• TAGHVAIPOUR, M. (2005). Persian Relative Clauses in Head-driven Phrase Syructure Gram-mar. LAP Lambert Academic Publishing.
• TEKİN, Ş. (1965). “Uygurcada Yardımcı Cümleler Üzerine Bir Deneme”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 13: 35-63.
• Üİ: BARUTÇU ÖZÖNDER, F. S. (1998). Üç İtigsizler. Giriş-Metin-Tercüme Notlar-İndeks-XXX Levha. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• VARDAR, B. (2002) Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Multilingual.
• YILMAZ, E. (2016). “Türkçenin Tipolojisi”. Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi, Kuramlar, Yön-temler, Beceriler, Uygulamalar (Faruk Yıldırım - Burak Tüfekçiolu Hzl.). Ankara: Pegem Akademi Yay: 1-15.
• YOSHIDA, Y. (2009). “Sogdian”. The Iranian Languages (Windfhur Gernot Ed.). London and NewYork: Routledge.