1898 Fire in the Context of the Ottoman Urban Fabric in Bartın

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88, 1672 - 1691, 29.12.2025

Abdül Halim Varol

https://doi.org/10.56694/karadearas.1753851

Öz

Bartın, which developed for centuries as the market centre of the settlements known as the "12 Divan," was established on a natural peninsula surrounded by rivers. The fire of 1898 in the city’s central bazaar caused severe destruction to its physical structure and economic life. Following the disaster, a compre-hensive reconst-ruction process was initiated. Engineer Ali Bey, assigned from Istanbul, led the reconst-ruction efforts, which played a key role in rebuilding the bazaar and maintaining the urban vitality of the area. This study examines the fire incident based on Ottoman archival documents and evaluates the impact of the subsequent reconstruc-tion activities on Bartın’s urban fabric. These archival sources, analysed for the first time, clearly reveal the scale of the destruction and the scope of reconstruction efforts. They also reflect the urban planning and archi-tectural approach of the Tanzimat Period. In this context, the study aims to analyse the Ottoman-period urban texture of Bartın through the example of its bazaar and to highlight its significance within the Turkish urbanism tradition.

Anahtar Kelimeler

Bartın , Urban Fabric , Bazaar Fire , Archive Documents

1898 YANGINI BAĞLAMINDA BARTIN’DA OSMANLI KENT DOKUSU

Öz

Yüzyıllar boyunca “12 Divan” adıyla anılan yerleşim birimlerinin pazar merkezi olarak gelişen Bartın, merkezi yerleşim bölgesini saran ırmaklarla doğal bir yarımada üzerinde kurulmuştur. Kentin çekirdeğini oluşturan çarşıda 1898 yılında meydana gelen yangın, kentin fiziksel yapısında ve ekonomik yaşamında ciddi tahribata yol açmış; bu felaketin ardından kapsamlı imar süreci başlatılmıştır. Bu süreçte, İstanbul’dan görevlendirilen Mühendis Ali Bey, çarşının yeniden inşasına yönelik çalışmalar yürütmüş-tür. Ali Bey’in gerçekleştirdiği imar faaliyetleri, çarşının yeniden inşasını sağlamış ve bu bölgenin günümüze kadar kentsel canlılığını korumasında belirleyici olmuştur. Bu çalışmada, söz konusu yangın hadisesi Osmanlı arşiv belgeleri ışığında ele alınarak, gerçekleştirilen imar faaliyetlerinin Bartın kent dokusuna etkileri değerlendirilmiştir. İlk kez incelenen arşiv belgeleri, yangının boyutunu ve yürütülen çalışmaları açık biçimde ortaya koymakla birlikte, Tanzimat Dönemi kent tasarımı anlayışını ve mimari düzenlemelerini yansıtması bakımından da önem arz etmektedir. Bu bağlamda, Bartın çarşısı örneği üzerinden kentin Osmanlı dönemi dokusu analiz edilerek, Türk şehircilik geleneği içerisindeki yerinin ortaya konulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Bartın , Kent Dokusu , Çarşı Yangını , Arşiv Belgeleri

Kaynakça

• ASMA, Ç. (2011). Çetin Asma ile Tarihe Yolculuk. Bartın: Bartın Belediyesi Kültür Yayınları.
• ASMA, Ç. (2024). Dünden Bugüne Tarihi Bartın Camileri. Bartın: Bartın Belediyesi Kültür Yayınları.
• AŞÇIOĞLU, E. (1970). İktisadi ve Sosyal Yönleriyle Bartın. Bartın: Bartın Ticaret ve Sanayi Odası Yayınları.
• AŞÇIOĞLU, E. (2001). Bartın. Bartın: Bartın Ticaret ve Sanayi Odası Yayınları.
• AVCI, Y. (2017). Osmanlı Hükümet Konakları: Tanzimat Döneminde Kent Mekanında Devletin Erki ve Temsili. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• AYVERDİ, E. H. (1958). 19. Asırda İstanbul Haritası. İstanbul: İstanbul Enstitüsü Yayınları.
• BABA, A. (2019). Bartın ve Çevresindeki Osmanlı Devri Cami Mimarisi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• Bartın Kültür Varlıkları Envanteri. (2011). Ankara: Bartın Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayını.
• Bartın Valiliği. (t.y.). 21 Nisan 2025 tarihinde http://www.bartin.gov.tr/bartin-tarihi-ve-cografi-yapisi adresinden erişildi.
• CANSEVER, N. (1965). Bütün Yönleriyle Bartın. İstanbul: Esra Matbaası.
• CANSEVER, T. (2013). İslam’da Şehir ve Mimari. İstanbul: Timaş Yayınları.
• CEZAR, M. (1985). Tipik Yapılarıyla Osmanlı Şehirciliğinde Çarşı ve Klasik Dönem İmar Sistemi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• ÇELİK, D. ve Açıksöz, S. (2008). Tarihi Kentlerde Kent Estetiği Kaygısı: Bartın Örneği. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 10(14), 57-65.
• ÇELİK, D. ve Demirtaş, D. (2019). Kentsel Tarihi Çevrelerde Sokak Sağlıklaştırma Çalışmaları: Bartın Örneği. Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 9(4), 664-673. https://doi.org/10.17714/gumusfenbil.515868
• ÇELİKYAY, H. S. (2023). Bartın Kentsel Sit Alanına İlişkin Tasarım Yönlendirici İlkeler. Zuhal Özçetin (Ed.), Mimarlık, Planlama ve Tasarımda İleri ve Çağdaş Çalışmalar içinde (114-128. ss.). İzmir: Duvar Kitabevi.
• ÇERKEZ, M. (2020). Bartın (Merkez İlçe) Su Yapıları. Ankara: Grafiker Yayınları.
• ÇETİN, E. (2014). Kastamonu Vilayet Salnamelerinde Bartın (1869-1903). M. Hizmetli (Ed.), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Belge ve Fotoğraflarla Bartın içinde (49-62. ss.). Bartın: Bartın Üniversitesi Yayınları.
• ÇİLSÜLEYMANOĞLU, S. (1996). Bartın Halk Kültürü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• DAĞDELEN, İ. (2015). İstanbul Yangın Haritaları. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi içinde (C. 1 592-597. ss.). İstanbul: İBB (Kültür A.Ş.) Yayınları.
• DİLEK, M. ve Erçin, A. (2024). Bartın Kazasında Gayrimüslim Nüfusun Gelişimi (1831-1923). Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9, 1900-1937.
• ERGENÇ, Ö. (1987). Osmanlılarda Esnaf ve Devlet İlişkileri. Tarihte Türk Devletleri içinde (C. II. ss. 627-631). Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
• GÖKOĞLU, A. (1952). Paphlagonia -Paflagonya- Gayri Menkul Eski Eserleri ve Arkeolojisi. Kastamonu: Doğrusöz Matbaası.
• GÖRMÜŞ Çetinkale, S. ve Açıksöz, S. (2007). Kentsel Peyzajda Geleneksel Dokunun Sürdürülebilirliği: Bartın Örneği. Journal of Agricultural Sciences, 13(02), 81-88. https://doi.org/10.1501/Tarimbil_0000000439
• GÖRMÜŞ, S. (2003). Bartın Geleneksel Kent Dokusunu Yansıtan Yeni Toplu Konut Modelinin Oluşturulması Üzerinde Bir Araştırma. Zonguldak: Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• GÜL, P. (2013). Bartın İli Taş Han Restorasyonu ve Yeniden İşlevlendirme Önerisi. Ankara: Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• GÜLEN Cingöz, P. (2018). Bartın Geleneksel Dokusunun ve Bartın Evlerinin Gölbucağı Mahallesi Örneğinde İncelenmesi. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• İRİBAŞ. F. (2019). Bartın Geleneksel Evlerinde Cephe Düzenlemesi ve Ahşap Süsleme. Karabük: Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• KADASTRAL plan. (t.y.). 24 Nisan 2025 tarihinde http://kbs.bartin.bel.tr:8282/?sistem=e_imar adresinden erişildi.
• KARAL, E. Z. (2017). Nizam-ı Cedid ve Tanzimat Devirleri. Osmanlı Tarihi V. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• KAYGALAK, S. (2005). Osmanlı'da Kentsellik ve Kentler: Kent Tarihi Yazımında Kültürelciliklerin Ötesine Geçebilmek…. Mülkiye, 29(246), 19-36.
• KEMİK, C. (1986). Bartın Evleri ve Kentsel Değerleri Üzerine Bir Araştırma. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• Koruma kurulları. (t.y.). 26 Nisan 2025 tarihinde https://korumakurullari.ktb.gov.tr/TR-245827/tasinmaz- kultur-varliklari.html adresinden erişildi.
• ORTAYLI, İ. (1985). Tanzimat. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi içinde (6. ss. 1545-1546). İstanbul: İletişim Yayınları.
• ÖZCAN, K. (2006). Tanzimat’ın Kent Reformları: Türk İmar Sisteminin Kuruluş Sürecinde Erken Plânlama Deneyimleri (1839-1908). Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 7(2), 149-180.
• SAMANCIOĞLU, K. (1954). Bartın Belediyesi ve Tarihçesi. Bartın: Bartın Valiliği ve Bartın Belediyesi Yayını.
• SARUHAN, E. (2019). Bartın İli, Orduyeri Mahallesi, 417 Ada 57 Parseldeki Zekai Özen Evi Restorasyon Projesi. İstanbul: Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• SÖĞÜT, E. S. (2015) Tarihi Yarımada'da Hocapaşa Yangın Alanı'nın Mekânsal Dönüşümü. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• STRABON. (2000). Geographika Antik Anadolu Coğrafyası Kitap: XII-XIII-XIV. (Çev: A. Pekman). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• ŞAHİN, İ. (2010). Şehir. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (38 c. 446-449 ss.). İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi Yayınları.
• ŞAHİNALP, M. S. ve Günal, V. (2012). Osmanlı Şehircilik Kültüründe Çarşı Sisteminin Lokasyon ve Çarşı İçi Kademelenme Yönünden Mekânsal Analizi. Milli Folklor, 93, 149-168.
• ŞENGERZE, K. (1998). Tanzimat modernleşmesi sürecinde Bartın evleri. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• ŞEREF, A. (2020). Bartın Ahvâl-ı Tabi’iyye ve Târihiyye 1338. (Haz. Y. Namal). Bartın: Bartın Belediyesi Kültür Yayını.
• TEKELİ, İ. (1998). Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması. Y. Sey (Ed.), 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık içinde (106-134. ss.) İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
• TOSUN, B. Ç. (2001). Bartın, Asma Sokak’taki Geleneksel Konutların Kullanıcı Karakterine Göre Yeniden Düzenlenmesi. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
• TUNCEL, M. (1992). Bartın. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (5 c. 87-90 ss.). İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi Yayınları.
• TURHAN, S. S. (2020). Bartın Rüştiye Mektebi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(5), 3126-3147. https://doi.org/10.15869/itobiad.749897
• Uydu görüntüleri. (t.y.). 25 Nisan 2025 tarihinde https://earth.google.com adresinden erişildi.
• ÜNAL, Y. (2015). Kuruluşunun 50. Yıl Dönümünde Bartın Limanı Tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
• ÜNAL, Y. (2023). Bartın. Türklerde Çevre ve Şehircilik içinde (II c. 77-80 ss.). Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı.
• YAKUPOĞLU, C. (2010). Bartın Vakıfları (1214-1514). Bartın: Bartın İl Özel İdaresi Yayınları.
• YAMAN, T. M. (1940). Cihannüma’nın İlaveli Nüshası. Ülkü Halkevleri Dergisi, 15(85), 147-154.
• YASEMİN, A. (2017). Osmanlı Hükümet Konakları: Tanzimat Döneminde Kent Mekanında Devletin Erki ve Temsili. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• YENİŞEHİRLİOĞLU, F. (2010). Urban Texture and Architectural Styles After The Tanzimat. L. Tanatar Baruh, V. Kechriotis, (Ed.), Economy and Society on Both Shores of the Aegean içinde (487-526. ss.). Athens: Alpha Bank.
• YILMAZ, B., Kaya, L. G., Ateş, O. ve Memlük, Y. (2013). Geleneksel Yapıların Kentsel Mekanda Oluşturduğu Düzenin Bartın Kenti Örneğinde İncelenmesi. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(1), 1-10.