BALKAN SAVAŞLARINDAN CUMHURİYET DÖNEMİNE KADAR OLAN SÜREÇTE TÜRKİYE’YE GÖÇEN POMAK TÜRKLERİNİN DURUMU ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88, 1638 - 1658, 29.12.2025

Abdullah Kara

https://doi.org/10.56694/karadearas.1762412

https://izlik.org/JA99CS93ST

Öz

ÖZET
Göç insanlığın ortaya çıktığı tarihten günümüze kadar önemini koruyan bir olgudur. En kapsamlı tabirle göç, insanların savaş, kıtlık, salgın hastalıklar, ekonomik sebepler, terörden kaçış, daha rahat bir hayat sürdürmek amacıyla bir yerden diğerine hareketi olarak tanımlanabilir. Tarih boyunca stratejik olarak önemli bir yere sahip olan Türkiye toprakları, göç edilen bir coğrafyadır. Tarihi olarak bakıldığında bu coğrafyaya göç eden topluluklardan biri de Pomak Türkleri olmuştur. Bulgaristan’daki Müslüman halkın Anadolu topraklarına göç etmesi Osmanlı devletinin Balkanlardaki askeri nüfuzunu yitirmeye başladığı 1877-1878 Osmanlı Rus savaşına dayanmaktadır. Bu savaştan sonra Bulgaristan yarı bağımsız bir statüye kavuşmuştur. Bundan sonraki süreçte Bulgarların yönetimi altındaki topraklarda yaşayan Müslüman halklar kitlesel bir şekilde Anadolu topraklarına göç etmeye başlamışlardır. Osmanlı’nın Balkan coğrafyasındaki yaptığı savaşlardaki yenilgisi bununla sınırlı kalmamıştır. Müteakiben gerçekleşen Balkan Savaşlarından sonra da Balkanlar, Bulgaristan ve Yunanistan topraklarından bir göç hareketi vuku bulmuştur. Osmanlı yıkılıp Milli Mücadele neticesinde Lozan Barış antlaşması imzalanmıştır. Lozan mübadelesi sonrasında Pomak Türkleri de diğer Müslüman topluluklar gibi Türkiye topraklarına göç etmeye devam etmişlerdir. Bu göçün en önemli sebebi hiç şüphesiz Bulgarların izlemiş olduğu politika gereği Pomak Türklerini asimile etmeye çalışmasıdır. Çalışmada Pomaklar Türklerinin, Osmanlı Devletinin Balkanlar’dan geri çekilmesi ile başlayan süreçte meydana gelen göç hareketleri incelenmektedir. Ayrıca Anadolu’ya göç eden Pomakların durumunu ve bu yönde izlenen politikaların değerlendirmesi yapılarak bu topluluğun göç sürecine dair yapılacak bilimsel çalışmalara katkı sağlamak amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Pomak Türkleri, Göç, Cumhuriyet Dönemi, İskân.

Anahtar Kelimeler

Pomak Türkleri , Göç , Cumhuriyet Dönemi , İskân.

AN EVALUATION ON THE SITUATION OF POMAK TURKS MIGRATING TO TÜRKİYE FROM THE BALKAN WARS TO THE REPUBLIC PERIOD

https://izlik.org/JA99CS93ST

Öz

ABSTRACT
Migration is a phenomenon that has maintained its importance from the beginning of humanity to the present day. In its most comprehensive terms, migration can be defined as the movement of people from one place to another in order to escape from war, famine, epidemics, economic reasons, terrorism, and to live a more comfortable life. The lands of Türkiye, which have had a strategically important place throughout history, are a geography that has been migrated to. Historically, one of the communities that migrated to this geography was the Pomak Turks. The migration of the Muslim population in Bulgaria to Anatolia dates back to the Ottoman-Russian war of 1877-1878, when the Ottoman state began to lose its military influence in the Balkans. After this war, Bulgaria gained a semi-independent status. In the following period, the Muslim people living in the lands under Bulgarian rule began to migrate to Anatolia in masses. The Ottoman defeat in the wars in the Balkan geography was not limited to this. After the subsequent Balkan Wars, there was a migration movement from the Balkans, Bulgaria and Greece. After the Lausanne population exchange, Pomak Turks continued to migrate like other Muslim communities. The most important reason for this migration was undoubtedly the policy pursued by the Bulgarians to assimilate the Pomak Turks. This study examines the migration movements of the Pomak Turks that began with the withdrawal of the Ottoman Empire from the Balkans. In addition, it was aimed to contribute to the migration process of this community by evaluating the situation of the Pomaks who migrated to Anatolia and the policies followed in this direction.
Keywords: Pomak Turks, Migration, Republic Period, Settlement

Anahtar Kelimeler

Pomak Turks , Migration , Republic Period , Settlement

Kaynakça

• AKGÜN, A. (2005). “Bulgaristan’da Asimilasyon ve “Zavallı Pomaklar” adlı Risale”, Ba-lıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt:8, Sayı 13/1. ss. 1-28.
• ALP, İ. (1992). “Pomak Türkleri ile İlgili Bazı Gerçekler”, Askerî Tarih Bülteni, Y. 17, S. 33, ss. 1-9.
• ARSLAN, Z. (2015). “Türk-Bulgar İlişkileri Çerçevesinde Türkiye’nin Bulgaristan’da Ya-şanan Gelişmelere ve Bulgaristan Türklerine Yönelik Politikası (1923-1950)”, Yeni Türkiye, Rumeli-Balkanlar Özel Sayısı-IV, Y. 21, S. 69 Ankara, ss. 4085-4094.
• BAJRAKTAREVIC, F. and POPOVIC, A. (1995). "Pomaks", The Encyclopaedia of Islam, Vol. VIII, Leiden, E.J. Brill. s. 323
• BALKAYA, İ. S. (2004). “Balkanlardaki Gelişmelerin Işığı Altında Türk-Bulgar Münase-betlerinin Sosyal-Kültürel ve Ekonomik Boyutları (1913-1918)”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 150, İstanbul. ss. 25-37.
• BAYRAKTAROVA, E. (2012) “Balkan Savaşları Döneminde Bulgaristan’daki Müslüman Azınlığın Durumu”, Godişnik na Visşiya İslyamski İnstitut, (Ed.) Sefer Hasanov, Visş İslyamski İnstitut, Sofya. ss. 13-27.
• BATI Yeliz, General Kazım Dirik ve Trakya Umumi Müfettişliği, b.y.t., Trakya Üniversi-tesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne 2008, s. 86.
• DAYIOĞLU A. (2015). Toplama Kampından Meclis’e Bulgaristan’da Türk ve Müslüman Azınlığı. 1. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları, İstanbul.
• DENİZ E. (2019). Türkiye’ye Pomak Göçleri. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Ensti-tüsü Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
• DUMAN, Ö. (2010). Rumeli’den Samsun’a Göç (1923-1970), Samsun: Samsun Büyük-şehir Belediyesi Kültür Yayınları.
• EMİNOV, A. (1997). Turkish and other Muslim minorities in Bulgaria. Routledge. S.84-97.
• GÜNŞEN, A. (2015). “Balkanlarda İslam-Türk Kimliğinin Bedelini Çok Ağır Ödeyen Bir Topluluk: Pomaklar/Torbeşler/Goralılar”. 100. Yılında Balkan Harbi, (Ed.) M. Çağatay Özde-mir, Ankara: Türk Yurdu Yayınları. ss. 5657-5669.
• JELAVICH, B. (1983). History of the Balkans: Twentieth century (Vol. 2). Cambridge University Press. s.112-115.
• GRUEV, M., & Kalionski, A. (2008). The Pomaks: Muslim Bulgarians. Sofia University Press. s. 71-75.
• KAMİL, İ. (2018). Bulgaristan Türkleri ve Göçler: Bulgaristan Komünist Partisi Gizli Belgeleri, Cilt I (1944-1953). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• KAMİL, İ. (1989). Bulgaristan’daki Türkler’in Statüsü. Ankara: Türk Dünyası Araştır-maları Vakfı Yayınları.
• KAMİL, İ. (2017). “Pomak Türklerinin “Kimlik” Mücadelesi ve Bulgaristan Komünist Partisinin Gizli Kararları (1948- 1984)”, TAED, S. 59, Erzurum. ss. 435-477.
• MCCARTY, J. (2014). Ölüm ve Sürgün, Osmanlı Müslümanlarının Etnik Kıyımı (1821-1922). 2. Baskı, (Çev. Fatma Sarıkaya). Ankara: TTK Yayınları.
• MEMİŞOĞLU, H. (2007). “Pomaklar” Maddesi. İslam Ansiklopedisi, C. 34, Türkiye Diya-net Vakfı Yayınları, İstanbul. ss. 320-322.
• MEMİŞOĞLU, H. (2007). “Pomaklar”, Balkanlar El Kitabı, C. II, Çağdaş Balkanlar, (Der.) Osman Karatay-Bilgehan A. Gökdağ, Karam & Vadi Yayınları, Çorum/Ankara. ss. 523-535.
• MEMİŞOĞLU, H. (1991). Stranitsi ot İstoriçeskoto Minalo na Pomatsite. Ankara: Şafak Matbaası.
• NEUBURGER, M. (2004). The Orient within: Muslim minorities and the negotiation of nationhood in modern Bulgaria. Cornell University Press. S.143-154.
• OKYAR, F. (1980). Üç Devirde Bir Adam, (Yay. Haz. Cemal Kutay), İstanbul: Tercüman Yayınları.
• ÖZLÜ Z., ZİYANAK, E., (2024) “Balkan Göçleri: Tarihten Günümüze Bir Yolculuk,” Bal-kanlarda Bulgarlar ve Pomak Müslümanların Anadolu’ya Göçleri (1877-1878 / 1912-1913), Edit. Zeynel Özlü, Mustafa Murat Çay, Leyla Akcan, Paradigma Akademi Yay. Çanakkale. s.196.
• ÖZÖNDER, C. (1988). “Pomak Türkleri”, Batı Trakya’nın Sesi, Y. 1, S. 4, İstanbul. ss. 16-19.
• PEREMECİ, Osman Nuri, Edirne Tarihi, Resimli Ay Matbaası, İstanbul 1939. s.426.
• TARAKÇI, B. (2015). “Nerede-Nasıl: Pomaklar Üzerine”, Yeni Türkiye, Rumeli-Balkanlar Özel sayısı-V, Y. 21, S. 70, Ankara. ss. 5684-5688.
• VLADİMİROV, G. (2013). “Bulgar İstatistik Kaynaklarına Göre Balkan Savaşlarında ve Sonrasında Müslümanların Göç Süreçleri”, Osmanlı Devleti’nin Dağılma Sürecinde Trablus-garp ve Balkan Savaşları, 16-18 Mayıs, 2011, İzmir, Bildiriler, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakül-tesi, I. Uluslararası Tarih Sempozyumu, (Haz.) Mehmet Ersan, Nuri Karakaş, TTK Yayınları, Ankara, ss. 357-374.
• ZAFER, Z. (2014). “Balkan Savaşları ve Pomaklar”, 100. Yılında Balkan Savaşları (1912-1913), İhtilaflı Duruşlar, 1. Cilt, (Ed.) Mustafa Türkeş, TTK Yayınları, Ankara.
• ZELENGORA, G. (2017). Türkiye’deki Pomaklar. Çev. Zeynep Zafer, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.