GELİBOLULU MUSTAFA ÂLÎ’NİN SÛRNÂME’SİNDE ESNAF ALAYLARI

Öz

Kendine mahsus gelenekleri olan esnaflık insanlık tarihiyle eş değerdir. Fütüvvetnâmelerde peygamberler her bir meslek zümresinin piri olarak anılır. Anadolu’da Selçukluların son döneminden itibaren etkili olan ahilik, Ahi Eran’la (öl. 1261) beraber güçlü bir esnaf teşekkülü hüviyetini kazanmıştır. İktisadi hayatta mühim bir görev üstlenen esnaflar, Osmanlı Dönemi’nde lonca ve gedik gibi isimler altında varlığını sürdürmüştür. Esnaflar hakkındaki bilgilere sadece tarihî metinlerde değil seyahatnâme, fütüvvetnâme ve sûrnâme gibi edebi eserlerde de rastlanmaktadır. Padişah kızlarının veya kız kardeşlerinin evlenmesi ya da şehzadelerin sünnet olması vesilesiyle yapılan şenliklerin anlatıldığı metinlere sûrnâme adı verilir. Osmanlı tarihinin en ihtişamlı şenliği olan 1582 yılında şehzade Mehmed için düzenlenen sünnet merasimi, şair ve tarihçi kimliğiyle bilinen Gelibolulu Mustafa Âli (öl. 1008/1600) tarafından mesnevi formunda kaleme alınmıştır. Şair, Câmi‘u’l-buhûr Der-Mecâlis-i Sûr adını verdiği eserin dördüncü bölümünde 59 esnaf alayının geçişini tasvir eder. Merasim sırasında sultanın huzuruna çıkan esnafların kim olduğu, giyimi ve yaptıkları ürün hakkında malumat verir. 632 beyitlik bu bölümde yer alan bilgiler 16. asırdaki toplumun zevk ve eğlence anlayışını yansıtmaktadır. Bu çalışmada sûrnâmeler hakkında bilgi verilmiş, Gelibolulu Âlî’nin sûrnâmesi tanıtıldıktan sonra eserden örneklerle esnaf alaylarının geçişi bahse konu edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Esnaf
• Klasik Türk Edebiyatı
• Sûrnâme
• Mesnevi
• Gelibolulu Mustafa Âlî.

THE GUILD PARADES IN SURNAME OF MUSTAFA ALİ FROM GELİBOLU

Öz

The tradition of craftsmanship, with its own unique customs and values, dates back to the earliest periods of human history. In Islamic belief, the Prophet Adam, to whom all names were taught, is considered the first farmer. In futuvvetnames (books of Islamic chivalry), prophets are often identified as the spiritual founders (pirs) of various professions. The Ahi order, which gained prominence in Anatolia during the late Seljuk period, became institutionalized through the efforts of Ahi Evran. These guilds brotherhoods, which played a significant role in the economic and social life of the time, continued under the names lonca (guild) and gedik (monopoly rights) during the Ottoman period. Information about craftsmen can be found not only in historical records but also in literary works such as seyahatnames (travelogues), futuvvetnames, and surnames. The term surname refers to works that describe grand imperial celebrations held on special occasions—such as the weddings of sultans’ daughters or sisters, or the circumcision of princes. One of the most magnificent festivals in Ottoman history was the circumcision ceremony of Prince Mehmed, held in 1582. This event was recorded in verse (mesnevi) form by Gelibolulu Mustafa Ali, a prominent poet and historian of the time. In the fourth section of his work, titled Camiü’l-Buhur Der-Mecalis-i Sur, Ali vividly narrates the procession of 59 guilds. He provides detailed descriptions of the craftsmen who appeared before the sultan during the festivities, including their attire and the products they showcased. The 632-verse section offers valuable insights into the tastes, entertainment culture, and social structure of 16th-century Ottoman society. This study first introduces the surname genre, then presents an overview of Gelibolulu Ali’s surname, and finally analyzes the guild parades with selected examples from the text.

Anahtar Kelimeler

• Guilds
• Surname
• Classical Turkish literature
• Mesnevi
• Mustafa Ali From Gelibolu

Kaynakça

1. AÇIKGÖZ, F. Ü. (2020) “Osmanlı’da İktidarın Meşruiyeti Bağlamında 1582 Şenliğinde Esnaf Geçitleri”. Tarih ve Gelecek Dergisi 6/4: 1356-68.
2. AKSOYAK, İ. –M. İSEN (2020). “Âlî/Çeşmî, Gelibolulu Mustafa”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim Tarihi: 30 Haziran 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ali-cesmi-gelibolulu-mustafa
3. AKÜN, Ö. F. (1989). “Âlî Mustafa Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları. 2.416-417.
4. AND, M. (2000). 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri Şenlikler Geçit Alayları. İstanbul: Toprak-bank Yayınları.
5. ARSLAN, M. (1991). “Osmanlı Saray Düğünlerinde Esnaf Alayları”, Milli Folklor Dergisi. 12: 27-31.
6. ARSLAN, M. (2007). “Kültür Tarihimiz Açısından Zengin Bir Kaynak: Sûr-nâmeler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. 5/10: 221-258.
7. ARSLAN, M. (2008). Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri I: Manzûm Sûrnâmeler. İstanbul: Sarayburnu Kitaplığı Yayınları.
8. AYNUR, H. (2009). “Surname”, TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları. 37. 565-567.

9. EBU ABDULLAH MUHAMMED İBN BATTÛTA TANCÎ (2000). İbn Battûta Seyahatnâmesi, (tr. A. Sait Aykut). İstanbul: YKY Yayınları.
10. GÖKALP, H. (2005). “Ahi Evran-ı Veli’nin Menkıbevî Kişiliği”. Ahilik Araştırmaları Dergisi 1/2: 23-37.
11. İNTİZÂMÎ, Sûrnâme-i Hümâyûn, Topkapı Sarayı Yazma Eserler Kütüphanesi. H. 1344.
12. KAL’A, A. “Esnaf” (1995). TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları. 11. 423-24.
13. KÜTÜKOĞLU, B. (1989). “Âlî Mustafa Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınla-rı, 2.414-416
14. ÖZDEMİR, M. (2022). "Câmiü'l-Buhûr Der-Mecâlis-i Sûr (Âlî/Çeşmî)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim Tarihi: 28.06.2025. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/camiu-l-buhur-der-mecalis-i-sur-ali-cesmi.