RUZNAMÇE KAYITLARINA GÖRE REŞİD KAZASI ve KADILARI

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88, 142 - 1499, 29.12.2025

Ekrem Tak

https://doi.org/10.56694/karadearas.1766982

https://izlik.org/JA84BU56EY

Öz

Bu çalışma, Osmanlı döneminde Mısır eyaletine bağlı önemli bir liman kazası olan Reşid’in hukukî yapısını ve burada görev yapan kadıları, ruznamçe defterlerine dayanarak incelemektedir. Nil Nehri’nin batı kolunun Akdeniz’e döküldüğü noktada yer alan Reşid, hem coğrafî hem de stratejik önemiyle dikkat çeken, ekonomik ve askerî anlamda kritik bir yerleşim yeridir. Bununla birlikte Hac yolu üzerinde olması hasebi ile Osmanlı Devleti için önemli bir yerdir. Osmanlı yönetimi, Mısır’daki kadılık teşkilatını merkeziyetçi yapıya uygun hale getirmek için düzenlemeler yapmış ve dört mezhepli Memlük geleneğini zamanla Hanefî mezhebine dayalı bir merkezi yapıya dönüştürerek, adlî işleyişi tek merkezde toplamıştır.
Çalışmada, Anadolu Ruznamçe defterlerinde 1663–1891 yılları arasında kayıtlı olan Reşid kazası ile alakalı 184 atama kaydı incelenmiştir. Bu kayıtlar, kadıların görev süreleri, atama şekilleri, görev sonrası bekleme (infisâl) ve İstanbul'da kalış (âsitâne) süreleri gibi birçok önemli bürokratik veriyi içermektedir. Ruznamçe defterleri, yalnızca kadı atamalarını değil; ilmiye sınıfı mensuplarının kıdemlerini, yevmiyelerini, önceki görev yerlerini ve merkez-taşra bürokrasisiyle olan ilişkilerini anlamak açısından temel kaynaklardır. Bu bağlamda çalışma, Osmanlı hukuk sisteminin taşra uygulamalarını gözler önüne sermektedir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Hukuk , Mısır , Reşid , Kadılık , Ruznamçe

Kaynakça

• AKDAĞ, M, (1979). Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, Ankara: Tekin Yayınları.
• ALAN, E. (2015). Kadıasker Ruznamçelerine Göre XVII. Yüzyılda Rumeli’de Kadılık Müessesesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü (Basılmamış Doktora Tezi)
• ARI, F. (2004) “Mısır Kaza Kadıları”, XIX. Türk Tarih Kongresi Ankara: 3-7 Ekim 2022, Türk Tarih Kurumu, s.123-162.
• ATÇIL, A. (2017). “Mısır’da Adli Teşkilat ve Hukuk (922-931 / 1517-1525), İslam Araştırma-ları Dergisi, 38, s.89-121.
• AYDIN, D. (1998). Erzurum Beylerbeyliği ve Teşkilatı Kuruluş ve Genişleme Devri (1535-1566), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• BEYAZIT, Y. (2014). Osmanlı İlmiyye Mesleğinde İstihdam (XVI. Yüzyıl), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 306, Süleymaniye Kütüphanesi Pertev Paşa 462, Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Beşir Ağa 452, Numaralı Yazmalarının Mukayeseli Transkripsiyonu – Dizini), (2007). Haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları
• İPŞİRLİ, M. (2006). “Mülâzemet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.31, s.536-537.
• KURU, L. (2016). Kazasker Ruznamçelerine Göre 18. Yüzyılın İlk Yarısında Rumeli’de Kadılık Müessesesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü. (Doktora Tezi) Paradigma 2022.
• ORTAYLI, İ. (2001). “Kadı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.24, s.69-73.
• ÖZKAYA, S. (2007). Osmanlı Devleti İdaresinde Mısır (1839-1882). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Basılmamış Doktora Tezi.) Kesit yayınları 2018.
• Seyyid Muhammed es-Seyyid. (1990). XVI. Asırda Mısır Eyaleti. İstanbul: Marmara Üniversi-tesi Yayınları.
• Seyyid Muhammed es-Seyyid, (2004) “Mısır”, Ankara: Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, c.29, s.563-569.
• SÖYLEMEZ, M.M. (2007) “Mısır'da Osmanlı Adliye Teşkilatının Kuruluşu Ve İlk Mısır Kadıları Hakkında Bir Araştırma”, Proceedings of the International Conference on Egypt During The Ottoman Era (26-30 November 2007, Cairo), s.115-136.
• ÖZEN, Ş. (2001). “Kâdılkudât”, İstanbul: Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, s.77-82.
• TOK, Ö. (2011) “Osmanlı Hakimiyetine Girişinden XVII. Yüzyıl Başlarına Kadar Mısır' da İdari Durum”, Yeni Türkiye, 86/2016, s.135-148.
• YURDAKUL, İ. (2008). Osmanlı İlmiye Merkez tTeşkilatı’nda Reform (1826-1876). İstanbul: İletişim
• UZUNÇARŞILI, İ.H. (1988). Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.