UKRAYNA KOZAK HETMANLIĞI’NIN ANLAŞMAZLIKLAR VE İTTİFAKLAR DÂHİLİNDEKİ DIŞ POLİTİKASI (1621-1652)

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88, 1944 - 1964, 29.12.2025

Hande Gündüz

https://doi.org/10.56694/karadearas.1769432

https://izlik.org/JA64YK42CM

Öz

Ukrayna Kozak Hetmanlığı, 1552’de Dmitro Vışnevetskıy tarafından Hortitsa Adası’nda kurulmuştur. Devletin esas tabakasını ise Zaporog Kozakları meydana getirmiştir. Zaporog Kozakları, yaşamlarını yağma ve talana dayalı olarak sürdürdükleri için Kırım ile Anadolu topraklarına defaten akında bulunmuşlardır. Akınlardan mütevellit, I. Lehistan Seferi’ne çıkılarak Hotin Kalesi muhasaraya alınmıştır. Ukrayna Kozak Hetmanlığı, seferden sonra Lehistan ile olan ittifakını nihayete erdirerek Kırım Hanlığı ile yakınlaşmaya başlamıştır. Fakat buna rağmen Zaporog Kozaklarının, Kırım’a akın düzenlemeye devam etmeleri söz konusu yakınlaşmayı akim bırakmıştır. Hatta Osmanlı Devleti, Zaporog Kozaklarının Karadeniz’de artan akınları karşısında devriye gezmeleri için kadırgalar dahi görevlendirmiştir. 1628 ile 1638 yılları arasında, Ukrayna Kozak Hetmanlığı’nın bünyesinde oluşan iktidar mücadelesi, bir nebze de olsa akınları durdurmuştur. Yalnız bu mücadelenin sonunda Zaporog Kozakları, on yıl boyunca (1638-1648) Lehistan’ın yönetimi altında yaşamaya başlamışlardır. Ancak 1648’de Bohdan Hmelnıtskıy öncülüğünde yeniden kurulan Ukrayna Kozak Hetmanlığı dış politikada farklı bir yörüngeye girmiştir. Çünkü Hetman Hmelnıtskıy, Kırım Hanlığı ile ittifak yolunu tutmuş ve “vassallık” talebiyle de Zaporog Kozaklarını, Osmanlı Devleti’nin himayesine aldırmıştır. Dolayısıyla Ukrayna Kozak Hetmanlığı, vassallık süreciyle beraber, önceden anlaşmazlığa düştüğü Osmanlı Devleti ve Kırım Hanlığı ile bir vakit müttefiklik yapmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ukrayna Kozak Hetmanlığı , Kırım Hanlığı , Osmanlı Devleti , Lehistan , Dış Politika

FOREIGN POLICY OF THE UKRAINIAN COSSACK HETMANATE REGARDING DISPUTES AND ALLIANCES (1621-1652)

https://izlik.org/JA64YK42CM

Öz

The Ukrainian Cossack Hetmanate was established on Khortitza Island by Dmytro Vyshnevetsky in 1552. The main segment of the state was made up of Zaporozhian Cossacks. Because they depended on plunder and pillage for their livelihood, they repeatedly raided Crimea and Anatolia. Following these raids, the First Polish Campaign was launched, and Khotyn Fortress was besieged. After the campaign, the Ukrainian Cossack Hetmanate terminated its alliance with Poland and began to establish rapprochement with the Crimean Khanate. However, the Zaporozhian Cossacks' continued raids on Crimea thwarted this rapprochement. The Ottoman Empire even assigned galleys to patrol the Black Sea in response to the Zaporozhian Cossacks' increasing raids. Between 1628 and 1638, a power struggle within the Ukrainian Cossack Hetmanate halted the raids to some extent. However, as a result of this struggle, the Zaporozhian Cossacks came to live under Polish rule for ten years (1638-1648). However, the re-established Ukrainian Cossack Hetmanate in 1648, under the leadership of Bohdan Khmelnytsky, took a different path in foreign policy. Hetman Khmelnytskyi allied with the Crimean Khanate and, by requesting "vassalage," placed the Zaporozhian Cossacks under the protection of the Ottoman Empire. Consequently, during this period of vassalage, the Ukrainian Cossack Hetmanate maintained a period of alliance with the Ottoman Empire and the Crimean Khanate, with which it had previously been at odds.

Anahtar Kelimeler

Ukrainian Cossack Hetmanate , Crimean Khanate , Ottoman Empire , Poland , Foreign Policy

Kaynakça

• ABDUJEMİLEV, R. (2013). “Atrajeniye Voennovo Sayuza Kırımskovo Hanstva i Zaporjskoy Seçi vı Hronike M. Senai”. Vaprosı Duhovnoy Kulturı - Filologiçeskiye Nauki. 261: 106-109.
• ACAR, S. (2015). “Kazak Kimliğinin Teşekkülü ve XVI. Asırda Kazakların Coğrafi Tasnifi”. Tür-kiye-Ukrayna İlişkileri Kazak Dönemi (1500-1800). Ed.: Volodımir Melnik vd. İstanbul: Çamlıca Yayınları. 39-53.
• AYDIN, M. (2010). Gazânâme-i Halîl Paşa (1595-1623). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türki-yat Araştırmaları Enstitüsü. (Doktora Tezi).
• AYDIN, M. (2015). “Tarih Boyunca Türkiye-Ukrayna İlişkileri”. Güney-Doğu Avrupa Araştır-maları Dergisi. 28: 31- 44.
• BARTL, P. (1998). “XVII. Yüzyılda ve XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Kazak Devleti ve Osmanlı İmparatorluğu”. İlmî Araştırmalar. 6: 301-329.
• BAŞER, A. (2013). “İngiliz Elçisi Thomas Roe’nun Yazışmalarında II. Osman Dönemi”. History Studies. 5/2: 45-55.
• BAŞER, A. (2015). “Osmanlı Devleti’ne Sığınan Potkalı Kazaklarının İskânlarına ve Faaliyetleri-ne Dair Gözlemler (1775-1826)”. Türkiye-Ukrayna İlişkileri Kazak Dönemi (1500-1800). Ed.: Volodımir Melnik vd. İstanbul: Çamlıca Yayınları. 535-555.
• BIYIK, Ö. (2014). “Osmanlı-Rus Hududunda Bir Kale: XVIII. Yüzyılda Hotin”. Tarih İncelemele-ri Dergisi. XXIX/2: 489-513.
• CEVRİOĞLU, M. H. (2022). “Tulûʻî’nin Paşaname’si ya da Karadeniz’de Bir Deniz Cenginin Anla-tımı (1629)”. Türk Savaş Çalışmaları Dergisi. 3/1: 86-102.
• ÇERNİKOV, V. V. (2013). Kazaçestva vı İstorii Rassi. Maskva: Ayris Press.
• Evliya Çelebi Seyahatnâmesi. (2011). Haz.: Seyit Ali Kahraman. 7/2. İstanbul: Yapı Kredi Yayın-ları.
• GARDAŞKANOĞLU, F. (1995). “Osmanlı-Ukrayna Münasebetleri”. Tarih ve Medeniyet. 13: 43-45.
• GOLOBUTSKIY, V. A. (1992). Dıplomatıçeskaya Istorıya Osvobodıtelnoy Voynı Ukraınskoho Naroda 1648-1654. Kyiv.
• GÜNDÜZ, H. (2024). “Zaporog Kozakları ve Kırım ile Anadolu Kıyılarına Düzenledikleri Saldırı-lar”. Journal of International Eastern European Studies. 6/1: 194-226.
• GÜNDÜZ, H. (2024). Ukrayna Kozak Hetmanlığı’nın Kırım Hanlığı ve Osmanlı Devleti ile Olan Münasebetleri (XVII. ve XVIII. Yüzyıllar). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sos-yal Bilimler Enstitüsü. (Doktora Tezi).
• İNBAŞI, M. (2015). “Osmanlı-Lehistan Harplerinde Sefer Yolu ve Menziller (XVII. Asır)”. Türki-ye-Ukrayna İlişkileri Kazak Dönemi (1500-1800). Ed.: Volodımir Melnik vd. İstanbul: Çamlıca Yayınları. 267-301.
• KANAT, V. - ÖZÇELİK, Ş. (2018). “XVIII. Yüzyıl Osmanlı-Doğu Avrupa Diplomasisi ve Bu Dip-lomasi Kavşağında Yeni Bir Unsur: Sığınmacı Ukrayna Kazakları”. Tarih Okulu Dergisi. 11/36: 580-605.
• KANAT, V. (2017). XVIII. Yüzyılda Osmanlı Topraklarında Kazaklar. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Doktora Tezi).
• KANAT, V. (2018). “Osmanlı-Rus Diplomasisinde Bir Kriz: Ukrayna Kazakları (1768-1792)”. Tarihin Peşinde. 19: 493-513.
• KAVAK, N. (2017). “Kazak Akıncıların Karadeniz’deki Yağma Faaliyetleri (XVII. Yüzyıl)”. Al Farabi Internatıonal Journal On Socıal Scıences. Ed.: Salih Öztürk. 2/4: 84-92.
• KAZALAK, K. - GÜNDÜZ, T. (2003). “II. Osman’ın Hotin Seferi (1621)”. Ankara Üniversitesi Os-manlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. 14: 129-144.
• KOSTOMAROV, N. İ. (1859). Bogdan Hmelnitskiy. Tom: II. S. Peterburg.
• KÖSE, O. (2015). “Kradeniz’in Kuzeyinde Kazaklar”. Türkiye-Ukrayna İlişkileri Kazak Dönemi (1500-1800). Ed.: Volodımir Melnik vd. İstanbul: Çamlıca Yayınları. 751-765.
• KULCHYNSKYY, O. (2019). Kıyiv Metropolitliği’nin Moskova Patrikhanesi’ne Bağlanması Süre-ci (XVII. yy). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Doktora Tezi).
• KURAT, A. N. (1992). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz’in Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devlet-leri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• MIECHOWITA, M. (2022). Doğu Avrupa’nın Tarihî Coğrafyası. Çev.: Berrin Kalyon. İstanbul: Kronik Kitap.
• NAGIYEV, F. (1997). “Hatman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. XVI: 484-485.
• OCAKLI, S. (2017). The Relations of the Crimean Khanate with the Ukrainian Cossacks, the Polish-Lithuanian Commonwealth and Muscovy during the Reign of Khan Islam Giray III (1644-1654). Kanada: Toronto Üniversitesi. (Doktora Tezi).
• OSTAPCHUK, V. (1989). The Ottoman Black Sea Frontier and the Relations of the Porte with the Polish- Lithuanian Commonwealth and Muscovy 1622-1628. ABD: Harvard Üniver-sitesi. (Doktora Tezi).
• OSTAPCHUK, V. (1990). “An Ottoman Gazânâme on Halil Paša’s Naval Campaing Against the Cossacks (1621)”. Harvard Ukrainian Studies. 14-3/4: 482-521.
• ÖNTUĞ, M. M. (2012). “Karadeniz’de Kazak Tehlikesi ve Özü Kalesi (1580-1630)”. 38. ICANAS. V: 2313-2331.
• ÖZTÜRK, Y. (2003). “Dimitriy İvanoviç Vişnevetskiy ve Faaliyetleri”. Süleyman Demirel Üni-versitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 9: 95-141.
• ÖZTÜRK, Y. (2004). Özü’den Tuna’ya Kazaklar-1. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
• ÖZTÜRK, Y. (2008). “XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında Güç Dengeleri ve Kırım Hanlığı”. Uluslara-rası Türkoloji Kongresi Bildiriler Kitabı. Haz.: Fahri Unan. 67-85.
• ÖZTÜRK, Y. (2018). “Relations Between the Turkish Empire, Zaporozhian Cossacks and Cri-mean Khanate in the First Half of the 17th Century”. Visnık Kıyivskovo Natsionalnovo Universıtetu İmeni Tarasa Şevçenka. 137: 26-34.
• ÖZTÜRK, Y. (2022). “Ukrayna Krizinin Kökleri: Sloboda Ukrayna”. CIEES. Ed.: Sema Ataş Sarı vd. 30-64.
• PILIPÇUK, Y. (2017). “Rol Kırımskih Tatar vı Kampaniyah B. Hmelnitskovo vı 1652-1653 gg.”. Turkologiya. 6: 78-91.
• PLOKHY, S. (2001). The Cossacks and Religion in Early Modern Ukraine. New York: Oxford University Press.
• PRİTSAK, O. (1999). “İlk Türk-Ukrayna İttifakı (1648)”. İlmî Araştırmalar. Çev.: Kemal Beydil-li. 7: 255-284.
• ROMANSKİ, R. (1994). Berezteczko 1651. Varşova.
• SERHIYÇUK, B. - SERHIYÇUK, V. (2004). “Ukrayna ve Türk Halkları Arasındaki Tarihsel Anla-yış Geleneği”. Ukrayna-Türkiye Geçmiş, Günümüz ve Gelecek. Kyiv. 80-90.
• SULİMAN, O. (2017). Tulûʻî Paşa-nâme’si. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Doktora Tezi).
• ŞEN, M. (2013). Kırım Hanlığı’nda I. Selim Giray Han Dönemi (1671-1704). İzmir: Ege Üniver-sitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Doktora Tezi).
• ŞEN, M. (2015). “Osmanlı Devleti Himayesinde Bir Kazak Atamanı ve İki Savaş (1669-1681)”. Türkiye-Ukrayna İlişkileri Kazak Dönemi (1500-1800). Ed.: Volodımir Melnik vd. İs-tanbul: Çamlıca Yayınları. 479-501.
• ŞEYHUMEROV, A. (2021). “İzmena Hana vı Bitve pad Beresteçkom: Mifı i Faktı”, Kırımskoye İstoriçeskoye Abazreniye. 2: 33-72.
• TEMİZKAN, A. (2013). “XVIII. ve XIX. Yüzyılda Rusya’nın Kuzey Kafkasya’yı Kolonileştirme-sinde Kozakların İşlevi”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 13/2: 313-336.
• TURANLI, F. - ÖZCAN, K. (2007). “Osmanski Arhivni Dokumentı pro Mijnarodni Vidnosını ta Vidbudobu Hotına (XVIII st.)”. Zbirnık Naukovıh Prats. 426-442.
• TURANLI, F. (2015). “Viyskovi Pohodı ta “Kozatske Pıtannya” vı Turetsko-Polskıh Mırnıh Do-govorah (XVII-XVIII st.)”. Zapıskı Viddilu İstoriyii Kozatsva na Pivdni Ukrayiinı. 10: 48-56.
• TURANLI, F. (2017). “Development of the Ukrainian Cossacks and Activities of Dmytro Vyshnevetsky According to the Data From Turkish Written Sources and Historiog-raphy”. Journal of Academic Inquiries. 12/1: 59-81.
• TURANLI, F. (2020). Kozatska Doba İstorii Ukrayinı v Osmansko-Turetskıh Pısemnıh Djerelah (Druha Polovına XVI - Perşa Çıvert XVIII Stolittya). Kyiv.
• TURANLI, F. (2023). Metodologiya Naukovıh Doslijen Staroukrayinskıh ta Osmansko-Turetskıh Rukopısnıh Dokumentiv Kozatskoyi Dobı İstoriyii Ukrayinı (Druha Polovına XVII. st.). Kyiv: Natsionalnıy Universıtet “Kıevo- Mohılyanska Akademiya”.
• TURANLY, F. (2019). “The Military Cooperation Between the Crimean Khanete and the Zapo-rozhian Host in the Second Quarter of the XVIIth Century”. Shidnoevropeskıy İstorıçnıy Visnık. 11: 39-55.
• TURANLY, F. (2023). “Naval Campaigns of the Ukrainian Cossack Flee Fortress of Sinop”. Doğu Avrupa Tarihi: Yeni Bulgular ve Yaklaşımlar. Ed.: Mualla Uydu Yücel vd. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık. 123-141.
• TÜRKMEN, M. N. (2015). “XVII. Asrın İkinci Yarısında Osmanlı Devleti ile Lehistan İlişkilerinin Bozulma Sebepleri Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. Türkiye-Ukrayna İlişkileri Kazak Dönemi (1500-1800). Ed.: Volodımir Melnik vd. İstanbul: Çamlıca Yayınları. 153-169.
• UZUNÇARŞILI, İ. H. (1995). Osmanlı Tarihi. III. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• YAVORNITSKIY, D. İ. (1991). İstoriya Zaporizkıh Kozakiv. II. Lviv.