OSMANLI’NIN İLK GENEL NÜFUS SAYIMLARINDAN NUMUNE: BİTLİS MÜSLİM YOKLAMA DEFTERİ ÜZERİNE DEĞERLENDİRME

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88, 1618 - 1637, 29.12.2025

Eralp Yaşar Azap

https://doi.org/10.56694/karadearas.1773784

https://izlik.org/JA55DG72PD

Öz

1830-1831 yıllarında Osmanlı Devleti, Yeniçeri Ocağının kaldırılmasının ardından kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediyye ordusuna asker toplamak gayesiyle sayımlar gerçekleştirmiştir. Sayımlar, Sultan II. Mahmud’dan sonra, gelişen ordunun farklı ihtiyaçlarını temin etmek amacıyla devam etmiştir. Bu sayımlar, sadece Müslümanları kapsayan bir mahiyet arz etmez. Bu şekilde yapılan sayımlarla, cizyeyle mükellef gayrimüslim tebaayı da sayarak elde edilecek gelirin tespiti amaçlanmıştır. Başlangıçta belirli coğrafyaları hedefleyen nüfus sayımları, akabinde genişleyerek aynı hedefler doğrultusunda yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. Günümüzde bu sayımlara ait olan defterlerden oluşan külliyat büyük oranda, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesinde bulunan Osmanlı Arşivinde muhafaza edilmektedir. Çalışmamız, son dönemde araştırmacıların hizmetine sunulan ve arşivde muhafaza edilen, 1859 yılına ait Bitlis Kazası Müslim Nüfus Yoklama Defterini odağa almaktadır. Bu defter, sayıldığı dönem ve yapısı açısından icra edilen nüfus sayımları sonucu tutulan defterler içerisinde farklı bir türü ortaya koyar. Çalışmada konu, defterden elde edilen verileri, Osmanlı Devleti’nin yapmış olduğu sayımlarda kullanılan usul, gerekçe, süreçler açısından ve ilk defa çalışmada ele alınan bazı problematiklerine de odaklanarak işlenmeye çalışılacaktır. Keza çalışma metni; ilgili literatür, bahse konu nüfus defteri ve arşiv belgeleriyle de desteklenerek oluşturulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Bitlis , Nüfus , Yoklama Defteri , Askeri

Kaynakça

• AFYONCU, E. (2000). “XVII. Yüzyıl Osmanlı Bürokrasisinde İki Yeni Defter: Cebe ve Derdest Defterleri”. Tarih İncelemeleri Dergisi. XV/I: 221-230.
• AYDIN, M. (1990). “Sultan II. Mahmud Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. Sultan II. Mah-mud ve Reformları Semineri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bası-mevi. 81-106.
• AZAP, E. Y. (2025). Bitlis Müslim Nüfus Yoklama Defteri [1859]. İstanbul: Betav Yayınları.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi (2017). (hzl. İskender Türe - Salim Kaynar). İstanbul: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın-ları.
• BİLGİ, N. (1999-2000). “Osmanlı Dönemi Nüfus Sayımları Hakkında”. Türk Yurdu. XIX/20: 117-124.
• BİLGİ, N. (2001). “1842 Yılında Saruhan Sancağı’nın Nüfusu ve İdarî Bölünüşü”. Manisa Araş-tırmaları. I: 87-122.
• BİNGÖL, S. (2004). “İstanbul’da 1829 Nüfus Sayımı ve Bazı Mahallelerin Müslüman Nüfusu Üzerine Bir İnceleme”. Tarih Araştırmaları Dergisi. XXIII/36: 36-43.
• BOLAT, C. (2000). Redif Askeri Teşkilatı (1834-1876). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bi-limler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• ÇADIRCI, M. (1980). “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Nüfusu Üzerinde Bir Araştırma”. Osmanlı Araştırmaları. I: 109-132.
• DEMİRCİOĞLU, S. – S. BİLGİN (2011). Of Nüfus Defteri 1834. İstanbul: Şenyıldız Yayınları.
• DİNÇ, G. vd. (2009). “Osmanlı İmparatorluğu’nda Tev’em Maaşı”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. X/16: 77-100.
• EMECEN, F. (2011). Osmanlı Klasik Çağında Hanedan Devlet ve Toplum. İstanbul: Timaş Ya-yınları.
• GÜNEŞ, M. (2014). “Osmanlı Dönemi Nüfus Sayımları ve Bu Sayımları İçeren Kayıtların Tahli-li”. Gazi Akademik Bakış. VIII/15: 269-298.
• KARAL, E. Z. (1943). Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. Ankara: Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü.
• KARPAT, K. (2010). Osmanlı Nüfusu 1830-1914. (çev. Bahar Tırnakçı). İstanbul: Timaş Yayın-ları.
• KOYUNCU, A. (2014). “Tuna Vilâyeti’nde Nüfus ve Demografi (1864-1877). Turkish Studies. IX/4: 675-737.
• KÜTÜKOĞLU, M. S. (1995). “Osmanlı Sosyal ve İktisâdî Tarihi Kaynaklarından Temettü Def-terleri”. Belleten. LIX/225: 395-412.
• MADEN, F. (2012). “Osmanlı Devleti’nde 1881-1882/1893 Nüfus Sayımı ve Meydana Gelen Hadiseler”. Türkiye’de İskân ve Şehirleşme Tarihi. (ed. Mehmet Ali Beyhan). İstanbul: Kitabevi Yayınları: 99-127.
• MOLTKE, H.V. (2015). Moltke’nin Türkiye Mektupları. (çev. Hayrullah Örs). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• ÖZ, M. (2010). “Tahrir”. TDV İslam Ansiklopedisi C. XXXIX. İstanbul: 429-439.
• ÖZEKMEKÇİ, M. M. (2020a). İlk Osmanlı Nüfus Sayımları (1830-1850) ve İngiltere, ABD Nüfus Sayımları İle Mukayesesi. Manisa: Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• ÖZEKMEKÇİ, M.M. (2020b). “Ceride Odası 1830-1850”. Tarih ve Gelecek Dergisi. VI/3: 1012-1024.
• ÖZEKMEKÇİ, M.M. (2020c). “Bazı Osmanlı Nüfus Defterlerinde Mim “م” ve Çeşitli Harfler ile Özel İşaretlerin Kullanımına Dair”. History Studies. XII/6: 3057-3072.
• ÖZEKMEKÇİ, M.M. (2020d). “Osmanlı Devleti’nin İlk Genel Sayımının Öncüsü Olarak Önerilen Sayımlar”. Kesit Akademi Dergisi. 25:148-160.
• ÖZEKMEKÇİ, M.M. (2021e). “1830’ların Nüfus Defterlerinden Hareketle Osmanlı’da Askere Alınacakların Tespiti”. Belgi Dergisi. XXII/II: 747-770.
• ÖZEKMEKÇİ, M.M. (2021f). “19. Yüzyılın İlk Yarısında Avrathisar’da (Kılkış) Evlâd-ı Fâtihân Nüfusu”. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı. 31:113-141.
• ÖZTÜRK, T. (2008). “XVIII. Yüzyıl İlk Yarısı Trabzon Sancağı Nüfus Tespitinde Avarız ve Cizye Defterlerinin Kullanılabilirliği”. Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi. 5: 93-112.
• ŞİMŞEK, V. (2005). Ottoman Military Recruitment and the Recruit 1826-1853. Ankara: Bilkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• ŞİMŞEK, V. (2014). “The First Little Mehmeds: Conscripts for the Ottoman Army, 1826-1853”. Osmanlı Araştırmaları. XLIV: 265-311.
• ŞİMŞEK, V. (2015). The Grand Strategy of the Ottoman Empire 1826-1841. Kanada: Mcmaster University. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Trabzon Nüfus Kütüğü 1834 (2010). (hzl. Sezgin Demircioğlu v.d). İstanbul: Düzey Matbaacı-lık.
• YADİ, A. – M. ÜNLÜ (2024). “Osmanlı Devleti’nde Kadınların Nüfus Sayımına Dahli ve Bu Sü-reçte Yaşanan Sorunlar”. Belgi Dergisi. 28/2: 225-242.