ORTA ÇAĞ’DA TIP EĞİTİMİNİN KURUMSALLAŞMASI: SALERNO TIP OKULU İLE GEVHER NESİBE HATUN ŞİFAİYESİ’NİN KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

Yıl 2026, Cilt: 23 Sayı: 89, 85 - 104, 24.03.2026

Özlem Gül , Muhittin Çeken

https://izlik.org/JA74KP85MU

Öz

Avrupa’da modern tıp eğitiminin öncüsü sayılan Salerno Tıp Okulu ile Anadolu Selçuklu döneminde inşa edilen Gevher Nesibe Hatun Dârüşşifâsı, ait oldukları toplumlarda tıp biliminin gelişimine ve sağlık hizmetlerinin kurumsallaşmasına katkı sunan öncü kurumlar arasında yer almaktadırlar. Farklı coğrafî bölgelerde ortaya çıkan ve farklı kültür havzala-rından beslenen bu iki kurum, kendi dönemlerinin tıbbi ihtiyaçlarına cevap vermelerinin yanı sıra, tıp ilminin akade-mik bir disiplin olarak şekillenmesine özgün katkılar sunmuşlardır. Bu çalışma, Gevher Nesibe Hatun Dârüşşifâsı ile Salerno Tıp Okulu’nun tarihsel kökenlerini, tedavi yöntemlerini ve kurumsal yapılarını karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemiyle incelemektedir. Makalede, her iki kurumun tıbbın mesleki ve akademik kimlik kazanmasına katkıları Doğu ve Batı ekseninde tartışılmakta; ayrıca eser üretimi, öğretim metotları, eğitim mekânları ve özellikle kadın he-kimlerin varlığına ilişkin bulgular ele alınmaktadır. Böylece, Salerno Tıp Okulu’nun Orta Çağ Avrupa’sındaki bilgi dola-şımında üstlendiği aracılık rolü ile Gevher Nesibe Hatun Dârüşşifâsı’nın Selçuklu tıp geleneğindeki özgün konumu birlikte görünür kılınmakta; her iki kurumun pratik sağlık hizmetleri ile eğitim-araştırma boyutundaki süreklilik ve farklılıkları tarihsel bağlamda sistematik olarak çözümlenmektedir. Çalışma, iki geleneğin kesişim ve ayrışma nokta-rını belirlerken, elde edilen bulgular kurumsal mirasın çağdaş tıp eğitimine yansımalarını değerlendirmek bakımından açıklayıcı bir çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Orta Çağ tıbbı , tıp eğitimi , kadın hekimler , Gevher Nesibe Hatun Şifaiyesi , Salerno Tıp Okulu.

THE INSTITUTIONALIZATION OF MEDICAL EDUCATION IN THE MIDDLE AGES: A COMPARATIVE ANALYSIS OF THE SALERNO SCHOOL OF MEDICINE AND THE GEVHER NESİBE HATUN DĀR AL-SHIFĀ

https://izlik.org/JA74KP85MU

Öz

The Salerno Medical School, regarded as the pioneer of modern medical education in Europe and the Gevher Nesibe Hatun Dār al-Shifā (Hospital and Medical School), built during the Seljuk period in Anatolia, were among the pionee-ring institutions that contributed to the development of medical science and the institutionalization of health services in their respective societies. These two institutions, which emerged in different geographical regions and were influ-enced by different cultural spheres, not only addressed the medical needs of their respective eras but also made unique contributions to the shaping of medicine as an academic discipline. This study employs a comparative histori-cal analysis to examine the origins, medical practices, and institutional structures of the Gevher Nesibe Hatun Dār Al-Shifā and the Salerno Medical School. The article discusses their contributions to the professional and academic iden-tity of medicine within Eastern and Western contexts, while also addressing issues such as the production of medical works, teaching methods, educational settings, and, in particular, the presence of women physicians. Thus, the media-ting role of the Salerno Medical School in the circulation of knowledge across medieval Europe and the distinctive position of the Gevher Nesibe Hatun Dār al-Shifā within the Seljuk medical tradition are jointly brought into view; the continuities and differences in both institutions’ practical health services and their education–research dimensions are systematically analyzed in their historical context. While delineating the points of convergence and divergence between the two traditions, the study offers an explanatory framework for evaluating how this institutional legacy informs contemporary medical education.

Anahtar Kelimeler

Medieval medicine , Medical education , women physicians , Gevher Nesibe Hatun Dār Al-Shifā , Salerno Medical School.

Kaynakça

• ATAK, Seyhan. “Tedavi Yöntemleri Açısından Selçuklu ve Bizans Pratikleri’nin Tahlili.” Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, 5/11 (2019), 325–345.
• AYDINOĞLU, Y. (2009). Selçuklularda Tıp Eğitimi ve Selçuklu Hastanelerinin Avrupa Kültürüne Olan Etkileri. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• BIFULCO, M. vd. (2013). “A Focus on Trotula de’ Ruggiero: A Pioneer in Women and Children Health in History of Medicine.” The Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine, Early Online. 27/2: 204-5.
• COLLERETA, M. “Art in Pisa in the Middle Ages”. A Companion to Medieval Pisa. (ed. Karen Rose Mathews, Silvia Orvietani Busch, Stefano Bruni). Leiden: Brill, 2022. 435-455.
• CUMBUR, M. (1987). “Selçuklu ve Osmanlı Devirlerinde Kadınların Kurdukları Şifahaneler.” Er-dem. 3/8: 341–348.
• ÇELİK, R. (2017). “Selçuklu'da Bir Sosyal Hizmet Kurumu Örneği: Kayseri Gevher Nesibe Şifa-hanesi.” Yalova Sosyal Bilimler Dergisi. 15: 158–164.
• ÇENCEN, N. (2017). “Selçuklular Dönemi Tıbbı ve Tıbbî Yaklaşımlarına Bir Bakış.” Bir Ömür Ta-rihle Yaşamak: Prof. Dr. Refik Turan. (ed. Necdet Hayta vd.). Ankara: Berikan Yayınevi. 331-338.
• DE RENZI, S. (1852–1859). Collectio Salernitana (Vols. 1-5). Napoli: Tipografia del Filiatre Se-bezio.
• DİŞLİ, G. (2014). Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Darüşşifalarında İşlevsel Sistemlerin ve Koruma Ölçütlerinin İrdelenmesi. Ankara: Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (Yayımlan-mamış Doktora Tezi).
• DIVITIIS, vd. (2004). “The Schola Medica Salernitana: The Forerunner of the Modern University Medical Schools.” Neurosurgery. 55/4: 722-744.
• DÜNDAR, M. vd. (2019). “Anadolu’daki Tıbbın Doğuşu, Dünyadaki İlk Tıp Okulu Olarak Gevher Nesibe Tıp Medresesi ve Darüşşifası.” Bilimname. XXXIX/3: 79–103.
• FERRARIS, Z. A.- Ferraris, V. A. (1997). “The Women of Salerno: Contribution to the Origins of Surgery From Medieval Italy.” Ann Thorac Surg. 64: 1855-1857.
• GETZ, F. (1998). Medicine in the English Middle Ages. New Jersey: Princeton University Press.
• GREEN, M. H. (1999). “In Search of an ‘Authentic’ Women’s Medicine: The Strange Fates of Trota of Salerno and Hildegard of Bingen.” Dynamis. 19: 25–54.
• GÜL, Ö. (2023). “Trotula, The First Female Physician of Europe: A Historiographical Debate.” Lokman Hekim Dergisi. 13/2: 314-324.
• GÜL, Ö. (2024). Orta Çağ Avrupa’sında Yükseköğretim. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• HA, S. (2022). “A review on medicine in medieval times and the multicultural origin and deve-lopment of the Salerno Medical School”. Medicina Historica. 6/2: 1-10.
• HASKINS, C. H. (1923). The Rise of Universities. Ithaca, NY: Cornell University Press.
• HAYIRLIDAĞ, M. (2021). “Gevher Nesibe Sultan Darüşşifası”. Kültür Araştırmaları Dergisi. 10: 219–232.
• İNAN, A. (1956). “Kayseri'nin 749 Yıllık Şifaiye Tıp Medresesi”. Belleten. 20/78: 217–222.
• KARAKAŞ T. R. (2023). “Üç Kadın, Üç Dârüşşifâ, Üç Taç Kapı”. Darüşşifa İslam Tıp Tarihi Araştır-maları Dergisi. 2/2: 70–87.
• KESİK, M. (2020). “Selçuklular’da Sağlık, Sağlık Kurumları ve Tıp Eğitimi”. Tarih Dergisi. 71: 115–144.
• KÖKER, A. H. (1992a) “Gevher Nesibe Şifaiyesindeki Türk Tıp Amblemi Yılanlar ve Sağlık.” Sel-çuklu Gevher Nesibe Sultan Tıp Fakültesi. (ed. Ahmet Hulusi Köker). Kayseri: Erciyes Üni-versitesi Matbaası. 69–72.
• KÖKER, A. H. (1992b) “Gevher Nesibe Tıbbiyesinde Çalışan Hekim ve Müderrisler.” Selçuklu Gevher Nesibe Sultan Tıp Fakültesi. (ed. Ahmet Hulusi Köker). Kayseri: Erciyes Üniversi-tesi Matbaası. 49–56.
• KÖKER, A. H. (1992c) “Gevher Nesibe Tıbbiyesi’nde Eğitim ve Öğretim.” Selçuklu Gevher Nesibe Sultan Tıp Fakültesi. (ed. Ahmet Hulusi Köker). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası. 57-61.
• KÖKER, A. H. (1992d). “Gıyasiye ve Şifaiye Yapısının Mimarisi.” Selçuklu Gevher Nesibe Sultan Tıp Fakültesi. (ed. Ahmet Hulusi Köker). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası. 17–30.
• KUTLU, M. (2017). XII-XIV. Yüzyıllarda Anadolu’da Tıp Kurumları. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Basılmamış Doktora Tezi).
• MILANESI, G. (2023). “Architettura di assistenza nel medioevo: modelli e antimodelli per la con- temporaneità?” FAM. Ricerche e progetti sull’architettura e la città contemporanea. 65/2: 43–59.
• NEWMAN, P. B. (2007). Growing Up in the Middle Ages. USA: Mc Farland&Company.
• NORTH, J. D. (2007). God's Clockmaker: Richard of Wallingford and The Invention of Time. Lon-don: Bloomsbury Academic.
• ORAL, O. (2013). “Dünyanın İlk Tıp Fakültesinin Yapılmasına Vesile Olan Gevher Nesibe Sultan”. Uluslararası Rusya Araştırmaları Dergisi. 6/2: 19-30.
• ÖZKUL, K. (2020). “Anadolu da İlk Tıp Medresesi Gevher Nesibe Hatun Darüşşifası”. Uluslararası Göbeklitepe Sosyal ve Beşerî Bilimler Kongresi. Şanlıurfa: İksad Publications. 19-39.
• PACKARD, F. R. (1920). “History of the School of Salernum”. The School of Salernum: Regimen Sanitatis Salernitanum. (çev. Sir John Harington). New York: Paul B. Hoeber.7-53.
• PARKER, S. (2016). Medicine: The Definitive Illustrated History. New York: Dorling Kindersley.
• PINTOSSI, vd. (2023). “Cultural Heritage Adaptive Reuse in Salerno: Challenges And Solutions”. City Culture and Society. 33/4: 100505.
• PUSCHMANN, T. (1891). A History of Medical Education from the Most Remote to the Most Recent Times. London: H.K. Lewis.
• RAMAZZINA, E. (2024). “Bathing in Medieval Europe”. The elements in the medieval world: in-terdisciplinary perspectives: Water. (ed. Marilina Cesario vd.). Leiden: Koninklijke Brill BV: 99-139.
• Salerno, Scuola Medica (1990). Regimen Sanitatis Salernitanum. Philadelphia: American Philo-sophical Society.
• SKINNER, P. (1992). Health and Medicine in Early Medieval Southern Italy. Leiden: Brill.
• TEKİNER, H. (2006). Gevher Nesibe Darüşşifası: Ortaçağda Öncü Bir Tıp Kurumu. Kayseri: TEB 12. Bölge Kayseri Eczacı Odası Yayını.
• TEKİNER, H. “Gevher Nesibe Darüşşifası ve Selçuklularda Tıp.” I. Uluslararası Selçuklu Sempoz-yumu: Selçuklu Tarihi Bilim ve Düşünce. (2014). Ankara: Türk Tarih Kurumu: 179–193.
• TEMKİN, O. (1973). Galenism: Rise and Decline of a Medical Philosophy. Ithaca: Cornell Univer-sity Press.
• TURAN, O. (1993). Selçuklular Zamanında Türkiye, 3. Baskı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• WALSH, J. J. (1911). Old-Time Makers of Medicine. New York: Fordham University Press.
• YALMAN, S. (2020). “Selcuklu Donemi’nde Anadolu’da Hastaneler ve Hayırseverlik”, Tarih Bo-yunca Anadolu’da Hayirseverlik Birinci Uluslararası Suna & İnan Kıraç Akdeniz Medeni-yetleri Sempozyumu 26–29 Mart 2019, Antalya Bildiriler. (ed. Oğuz Tekin vd.). Antalya: AKMED. 167-181.