ELAZIĞ MÜZESİ PARTH SİKKELERİ

Yıl 2026, Cilt: 23 Sayı: 89, 409 - 431, 24.03.2026

Hacer Kumandaş

https://doi.org/10.56694/karadearas.1782046

https://izlik.org/JA63SF83ZJ

Öz

ÖZ
Elâzığ Arkeoloji Müzesi’nde yer alan 27 adet gümüş, 3 adet bronz olmak üzere toplam 30 adet Parth sikkesi incelen-miştir. En erken tarihli sikke II. Mithradates (MÖ 121-91) dönemine, en geç tarihli sikke ise IV. Vologases (MS 147-191) dönemine tarihlendirilmektedir. Yaklaşık 310 yıllık bir süreç içerisinde 14 farklı Parth kralına ait bu sikkeler aracılığıyla Parth sikkelerinin genel özellikleri, erken ve geç dönemde yaşanan değişim ve gelişimleri görmek mümkündür. Sikkelerin ön yüzlerindeki portreler, Parth hükümdarlarının hem kişisel kimliklerini hem de ideolojik mesajlarını yansıtan önemli belgeler niteliğindedir. Portrelerde Grek ve İran geleneklerinin birlikte kullanıldığı görülmektedir. Diadem, Grek hâkimiyet sembolü olarak öne çıkarken; tiara, özellikle ışınlı yıldız ya da geyik figürüyle süslenmiş biçimleriyle İranî ve yerel unsurları vurgulamaktadır. Kral portrelerinde uzun sakal, çatık kaş, iri göz, kemerli burun ve güçlü çene yapısı neredeyse tüm hükümdarlarda tekrar eden ve doğu karakterini ön plana çıkaran tipolojik özelliklerdir. Dönemler ilerledikçe bu portrelerin giderek stilize edilmesi, erken dönemdeki realist anlayışın yerini idealize edilmiş bir üsluba bıraktığını göstermektedir. Arka yüzlerde tahtta oturan ve elinde yay tutan figür, Parth hanedanlığının sürekliliğini simgeleyen bir ikonografik unsur olarak neredeyse tüm dönemlerde görülmektedir. Bu figürün başında bulunan ve Parthların kökenlerine yapılan bir gönderme olan İskit geleneğini yansıtan kyrbasia, antik dönem yazarlarından Strabon ve Arrianus’un Parthların İskit kökenli olduğu ile ilgili verdiği bilgiyi doğrulamak-tadır.
Parth sikkeleri ile ilgili en kapsamlı tipolojik çalışma olan Sellwood’un tipolojisine göre sınıflandırılan sikke-ler üzerindeki kralların tarihleri son yapılan kronolojik çalışmalara göre güncellenerek verilmiştir. Elazığ Arkeoloji Müzesi koleksiyonunda yer alan Parth sikkeleri, yalnızca ekonomik ve ticari işlevleri açısından değil, aynı zamanda Parth krallarının siyasi, dini ve kültürel kimliklerini ortaya koymaları bakımından da büyük önem taşımaktadır. Tipolojik olarak fazla çeşitlilik olmasa bile, ikonografik süreklilikleri ve lejantlardaki unvan kullanımlarıyla Parth Krallığı’nın Grek ve İran kültürel mirasını sentezleyen, özgün karakterini yansıtan birer tarihsel belge niteliğinde olan bu sikkeler aracılığıyla, Parthların Grek ve İran geleneklerini bir arada kullanarak kendi özgün kimliklerini nasıl inşa ettiklerini göstermesi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Elazığ Müzesi , Parth Sikkesi , Arsakes , II. Mithradates , IV. Vologases

Elâzığ Museum Parthian Coins

https://izlik.org/JA63SF83ZJ

Öz

A total of 30 Parthian coins, 27 silver and 3 bronze, housed in the Elazığ Archaeological Museum were examined. The earliest coin dates to the reign of Mithradates II (121-91 BC), while the latest to Vologases IV (147-191 AD). These coins, belonging to 14 different Parthian kings over a period of approximately 310 years, allow us to observe the gen-eral characteristics of Parthian coins and the changes and developments they experienced in early and late periods. The portraits on the obverses of the coins are important documents reflecting both the personal identities and ideolog-ical messages of the Parthian rulers. The portraits demonstrate a blending of Greek and Persian traditions. While the diadem stands out as a symbol of Greek sovereignty, the tiara, particularly with its rayed star or stag motif, highlights Persian and local elements. In royal portraits, long beards, frowning eyebrows, large eyes, an arched nose, and a strong jaw are typological features that recur across nearly all rulers, highlighting their Eastern character. The gradual styli-zation of these portraits over time demonstrates that the early realist approach gave way to an idealized style. The figure on the reverse, seated on a throne and holding a bow, is an iconographic element symbolizing the continuity of the Parthian dynasty, seen in almost all periods. The kyrbasia at the head of this figure, a reference to the Parthians' origins and reflecting Scythian tradition, confirms the information provided by ancient writers Strabo and Arrianus regarding the Scythian origins of the Parthians.
The dates of the kings on the coins, classified according to Sellwood's typology, the most comprehensive ty-pological study of Parthian coins, have been updated according to recent chronological studies. The Parthian coins in the Elazığ Archaeological Museum collection are of great importance not only for their economic and commercial functions but also for revealing the political, religious, and cultural identities of the Parthian kings. Although not typo-logically diverse, these coins, which are historical documents reflecting the unique character of the Parthian Kingdom by synthesizing the Greek and Iranian cultural heritage with their iconographic continuity and use of titles in legends, are intended to show how the Parthians constructed their own unique identity by using Greek and Iranian traditions together.

Anahtar Kelimeler

Elazığ Museum , Parthian Coin , Arsakes , Mithradates II , Vologases IV

Парфянские монеты из музея Элязыга

https://izlik.org/JA63SF83ZJ

Öz

Всего было изучено 30 парфянских монет: 27 серебряных и 3 бронзовых, хранящихся в Археологическом музее Элязыга. Самая ранняя монета датируется периодом правления Митридата II (121–91 гг. до н.э.), а самая поздняя – периодом правления Вологеза IV (147–191 гг. н.э.). Эти монеты, принадлежавшие 14 различным парфянским царям в течение примерно 310 лет, позволяют нам проследить общие характеристики парфянских монет, а также изменения и развитие, которые они претерпевали в ранний и поздний периоды. Портреты на аверсах монет – важные документы, отражающие как личные качества, так и идеологические установки парфянских правителей. В портретах прослеживается смешение греческих и персидских традиций. Диадема выступает символом греческого владычества, а тиара, особенно с изображением лучезарно-лучевой звезды или оленя, подчёркивает персидские и местные элементы. На царских портретах длинные бороды, нахмуренные брови, большие глаза, изогнутый нос и волевая челюсть – типологические черты, присущие практически всем правителям, подчёркивающие их восточный характер. Постепенная стилизация этих портретов со временем показывает, что ранний реалистический подход уступил место идеализированному. Фигура на обороте, восседающая на троне с луком в руке, появляется практически во все периоды как иконографический элемент, символизирующий преемственность парфянской династии. Кирбасия во главе этой фигуры, отсылающая к парфянскому происхождению и отражающая скифскую традицию, подтверждает сведения античных писателей Страбона и Арриана о скифском происхождении парфян.
Даты правления царей на монетах, классифицированные по типологии Селлвуда – наиболее полному типологическому исследованию парфянских монет – обновлены в соответствии с последними хронологическими исследованиями. Парфянские монеты из коллекции Археологического музея Элязыга имеют большое значение не только благодаря своей экономической и торговой функции, но и благодаря своей способности раскрывать политическую, религиозную и культурную идентичность парфянских царей. Несмотря на типологическое разнообразие, эти монеты, благодаря иконографической преемственности и использованию титулов в легендах, служат историческими документами, отражающими уникальный характер Парфянского царства, синтезируя греческое и персидское культурное наследие. Цель выставки — продемонстрировать, как парфяне создавали свою собственную уникальную идентичность, сочетая греческие и персидские традиции.

Anahtar Kelimeler

Музей Элязыга , парфянская монета , Арсак , Митридат II , Вологез IV

Kaynakça

• ARRİANUS, (1967-1968). Flavii Arriani quae exstant omnia, ed. By. A. G. Ross.
• ASSAR, G. F. (2005). “Genealogy and coinage of the early Parthian rulers. II. A Revised
• Stemma”, Parthica 7, Pisa: Istituti Editoriali e Poligrafici Internazionali, ss.29-63.
• BİVAR, A. D. H. (2006). “The Political History of Iran Under The Arsacids”, CHI, ed. Ehsan
• Yarshater, C. 3, p. 1, 4.b, Cambridge.
• BMC PARTHİA, (1903). A Catalogue of Greek Coins in the British Museum, Parthia, (Wroth,
• W.), London.
• BROSİUS, M. (2006). The Persians: An Introduction, Abingdon.
• CARRADİCE, I.& PRİCE, M. (2001). Hellen Dünyasında Sikke, (Çev.: Oğuz Tekin), İstanbul: Homer Kitabevi, (1988).
• CEYLAN, M. (2020). “Erzurum Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Parth Sikkesi”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24 (3) , ss.1237-1254.
• CURTİS V. S. (2012). “Parthian Coins : Kingship and Divine Glory”, (Ed Peter Wick-Markus Zehnder), The Parthian Empire and Its Religions: Studies in the Dynamics of Religious Diversity, Pietas 5, Gutenberg, ss. 67-81.
• SNG COP PARTHİA, (1965), Sylloge Nummorum Graecorum. The Royal Collection of Coins and Medals. Danish National Museum. Parthia-India: Copenhagen.
• DĄBROWA, E. (2010), “Arsakes Epıphanes. Were the Arsacids Deities "Revealed"?”, (Ed.
• Fabrizio Serra), Studi Ellenistici XXIV, Roma, ss.223-230.
• DEBEVOİSE, N.C. (1938) A Political History of Parthia Chicago.
• EİLAND, M. L. (1999). "The Parthian "Dark Age": History from Coins", The Celator 13:3, ss.38-4 2.
• HERODOTOS, (1991). Herodot Tarihi, çev. M. Ökmen-A. Erhat, İstanbul.
• IUSTİNUS, (1853). Epitoma Historiarum Philippicarum Pompei Trogi, translated by the Rev. John Selby Watson, London.
• KATOUZİAN, H. (2010). The Persians: Ancient, Medieval and Modern Iran, New Haven and New York.
• KELEŞ, V. (2009). “Parth Sikkelerinde Görülen Kültürel Özellikler” Ancient History,
• Numismatics and Epigraphy in the Mediterranean World (Ed. Oğuz Tekin) Ege Yayınları: İstanbul.
• KENT, R. G. (1950). Old Persian. Grammar Texts Lexicon, American Oriental Society, New
• Haven-Connecticut
• KHURT, A. (2017). Eskiçağ’da Yakındoğu, C.2, 4.b, çev. Dilek Şendil, İstanbul.
• LUCKENBİLL, D.D. (1927). Ancient Records of Assyria and Babylonia, vol. II, Chigaco.
• MEMİŞ, E. (2018), Eski İran Tarihi (Medler, Persler, Partlar), Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
• MØRKHOLM, O. (1991). Erken Hellenistik Çağ Sikkeleri, (Çev.: Oğuz Tekin), İstanbul: Homer Kitabevi.
• OLBRYCHT, M. J. (1999). “The Significance of the Arsacid Kingdom” The Study of The Cultural Heritage of The East: Cultural Traditions and Continuity in the Development of Ancient Cultures and Civilizations,ed. Vadim M. Masson vd., Sankt-Petersburg, ss. 101-104.
• OLBRYCHT, M. J. (2021). “Orodes II”, in: Encyclopaedia Iranica Online, © Trustees of Columbia University in the City of New York, ss.1-16.
• OVERTOOM, N. L. (2020). Reign of Arrows: The Rise of Parthian Empire in the Hellenistic
• Middle East, Oxford.
• POURSHARİATİ, P. (2008). Decline and Fall of The Sasanian Empire, London.
• SELLWOOD, D. (1980). An Introduction to the Coinage of Parthia. 2nd edition, Spink: London.
• SİNİSİ, F. (2012), “The Coinage of The Parthians”, (Ed. William E. Metcalf.), The Oxford Handbook of Greek and Roman Coinage, Oxford University Press, Oxford-New York, ss.275-294.
• STRABON, (1917-1932). Geography, translated by H.L. Jones, Cambridge.
• TOSUN, S.P. (2021). MÖ. II. Yüzyılda Doğu’daki Süper Güç: Parthlar, Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 10/1, ss.1-17.
• WİESEHÖFER, J. (1994), Antik Pers Tarihi, (Çev. M. Ali İnci), İstanbul: Totem Yayınları.
• WOLSKİ, J. (1966). “Les Achéménides et les Arsacides. Contribution à l'histoire de la
• formation des traditions iraniennes”, Syria, , ss.65-89.