BİR SİVİL TOPLUM KURULUŞU: ZONGULDAK YARDIM SEVENLER DERNEĞİ (1941-1950)

Yıl 2026, Cilt: 23 Sayı: 89, 63 - 84, 24.03.2026

Hasan Karakuzu

https://doi.org/10.56694/karadearas.1786334

https://izlik.org/JA55SN47LG

Öz

Türkiye Cumhuriyeti’nde sivil toplum kuruluşları vatandaşların sorunlarının çözümünde ve onların topluma kazandırılmasında aktif rol almıştır. Bu derneklerden Hilal-i Ahmer (Kızılay), Himaye-i Etfal (Çocuk Esirgeme Kurumu), Himaye-i Etfal Kadın Yardım Cemiyeti (Türkiye Yardımsevenler Derneği) toplumun her kesimine faydalı hizmetler yapmıştır. Bu derneklerden biri olan Türkiye Yardım Sevenler Derneği de şubeler halinde faaliyet göstermiş; öncelikle işsiz, yoksul ve dul kalmış kadınlara yardımda bulunmayı temel ilke olarak benimsemiştir. Dernek siyasi bir amaç ile kurulmadığından tüzüğünde de ifade edildiği üzere yurt işleri ve sosyal yardım işleri ile uğraşmıştır. Özellikle II. Dünya Savaşı’nın devam ettiği 1939-1945 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti savaşa katılmasa da askerlere giyecek desteği sağlamak için Zonguldak’ın da içinde olduğu tüm şubeler seferber edilmiştir. Çalışmada; Zonguldak Yardımsevenler Derneği’nin 1941-1950 yılları arasında yaptığı kongrelerde aldığı kararlar ile yaptığı yardımseverlik faaliyetleri ortaya konulmuştur. Dernek söz konusu yıllarda yoksul kadınları dikimevinde çalıştırarak iş imkânı sağlamış, yoksul ve düşkün vatandaşlara sosyal yardımda bulunmuş, Türk kadınının süsten ve israftan kaçınmasını sağlayacak propagandanlar yaparak milli bilinç kazandırmaya çalışmıştır.

Anahtar Kelimeler

Himaye-i Etfal , Zonguldak Yardımsevenler Derneği , Yardım

A CIVIL SOCIETY ORGANIZATION: ZONGULDAK CHARITABLES ASSOCIATION (1941-1950)

https://izlik.org/JA55SN47LG

Öz

In the Republic of Turkey, civil society organizations have played an active role in solving and integrating citizens' problems into society. Among these associations, Hilal-i Ahmer (Red Crescent), Himaye-i Etfal (Child Protection Agency), and Himaye-i Etfal Women's Aid Society (Turkish Association of Benefactors) have provided beneficial services to all segments of society. One of these associations was the Türkiye Charitables Association, which had branches and adopted the fundamental principle of providing assistance primarily to unemployed, poor, and widowed women. As stated in the association's charter, it was not established for political purposes and was engaged in hostel affairs and social welfare activities. Although the Republic of Türkiye did not participate in World War II, all branches, including Zonguldak, were mobilized to provide clothing to soldiers, particularly during the war years of 1939–1945. This study presents the decisions taken and the benevolent activities carried out by the Zonguldak Association of Benefactors in the congresses held between 1941 and 1950. In the years in question, the association provided job opportunities to poor women by employing them in sewing workshops, provided social assistance to poor and needy citizens, and tried to raise national awareness by making propaganda to ensure that Turkish women avoided adornment and waste.

Anahtar Kelimeler

Himaye-i Etfal , Zonguldak Charitables Association , Aid

Kaynakça

• AKIN, V. (2000). Bir Devrin Cemiyet Adamı Doktor Fuad Umay. Ankara: Atatürk Araştırma Mer-kezi.
• AKIN, V. (2021). Fuat Umay (1885-1963). Erişim Tarihi: 24.04.2025, 1-7. https://ataturkansik- lopedisi.gov.tr/detay/458/.
• DİCLELİ, V. (1946). “Yoksulluk ve Sosyal Yardım Şekilleri”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3/1: 108- 124.
• METİNSOY, E. M. ( 2018). “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Yardım Kurumları, Kadınlar ve Türkiye Yardım Sevenler Derneği”. Cumhuriyetle Büyüyen Yardım Sevenler. (ed. Elif Mahir Metin-soy). Ankara: Türkiye Yardım Sevenler Derneği Genel Merkezi Yayını: 38-93.
• METİNSOY, M. (2018). İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye (Gündelik Yaşamda Devlet ve Toplum). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• SÖZALDI, F. (2019). İkinci Dünya Savaşı Türkiye’sinde Kamu Hizmeti Gören Kuruluşlara Bir Ör-nek Olarak Yardımsevenler Derneği ve Faaliyetleri (1939-1945). Denizli: Pamukkale Üni-versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• TUNÇ, M. “Yardımsevenlerin 1948 Yılı Çalışmaları”, Zonguldak, 7 Ocak 1949, s. 2.
• TUNÇ, M. “Yardımsevenlerin 1948 Yılı Çalışmaları”, Zonguldak, 14 Ocak 1949, s. 3.
• Arşiv Belgeleri ve Resmi Yayınlar
• Ayın Tarihi (Mayıs 1941). Ankara: Başvekâlet Matbuat Umum Müdürlüğü Devlet Matbaası.
• Başkanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA). (1945). 490.1.0.0, 591.41.1, s. 25, 28.
• BCA. (1946). 490.1.0.0, 597.64.3, s. 1, 11-13, 15-17.
• BCA (1949). 490.1.0.0, 591.42.1, s. 24, 31-32, 38, 71-72, 90-91, 93-95, 168-176, 193.
• http://www.tysd.org.tr/tarihce/, Erişim Tarihi: 24 Temmuz 2019.
• Yardımsevenler Derneği Genel Merkezi, 1946 Kongresi, Çalışma ve Hesap Raporları. (1947). An-kara: Çankaya Matbaası.
• Yardımsevenler Derneği Tüzüğü. (1960). Ankara: Nur Matbaası.
• Yardım Sevenler Derneği 1928-1955 Çalışmaları. (t.y). Ziraat Bankası Matbaası.
• 1950 Yılı Yardımsevenler Derneği Genel Kongre Zaptı. (1951). Ankara: Güzel Sanatlar Matbaası