SAFRANBOLU KIRANKÖY’DE TAŞIN BELLEĞİ VE GAYRİMÜSLİM TAŞ USTALARI

Öz

Bu çalışma, Safranbolu’nun Kıranköy yerleşimindeki mimari dokuyu, özellikle de 1924 Nüfus Mübadelesi öncesi Gayrimüslim taş ustalarının yapısal ve dekoratif katkıları odağında, çok katmanlı bir sanat tarihi perspektifiyle incelemektedir. Araştırma, 19. yüzyılın ortalarında yaşanan büyük yangın sonrası yeniden inşa sürecinde, geleneksel zanaat ayrımının altını çizer. Temettuat defterleri ve arşiv belgeleri ile desteklenen bu durum, Hiristos Kıriakapulos ve Yani oğlu İstefan gibi isimlerin yetkinliğini belgelemekte, Yılanlı Ev’in cephesindeki ΓΙΑΝ. (Yannis) gibi usta kısaltmaları ise bu zanaatkârların yapıya bıraktığı kişisel imzalar olarak benzersiz birer kimlik göstergesi sunar. Makale, incelenen zengin süsleme repertuvarını; yerel malzeme ile Barok üslubun sentezi üzerinden analiz eder. Özgün örnekler arasında; sivil yapılara ait haç tasvirli fragmanlar (Sarnıçlı Konak), ev içi hamamların vazo motifli ayna taşları, Barok kartuşlar, kaş kemerli nişler ve volütlü konsollar yer alır. En dikkat çekici bulgular ise, Yılanlı Ev'in cephesindeki yılan ve ocağındaki at figürleri gibi hayvan tasvirleri ile sivil ve dini yapılarda görülen kuş evleridir. Ayrıca, Osmanlıca, Latince ve Yunanca (Karamanlıca dahil) çok dilli ve çift tarihli kitabeler, Gayrimüslimlerin dil kaybına rağmen kültürel kimliğini mimari aracılığıyla sürdürdüğünü somutlaştırır. Bu çalışma, tahrip edilme riski taşıyan bu değerli mirası belgeleme ve koruma çabalarına somut katkılar sunarak, Kıranköy’ün çok kültürlü yaşamın izlerini taşıyan yüksek zanaat kalitesini aydınlatır.

Anahtar Kelimeler

• Safranbolu
• Kıranköy
• Gayrimüslim
• Taş İşçiliği
• Süsleme.

THE MEMORY OF STONE AND NON-MUSLIM STONE MASTERS IN KIRANKÖY, SAFRANBOLU

Öz

This study examines the architectural texture of the Kıranköy settlement in Safranbolu from a multifaceted art historical perspective, focusing specifically on the structural and decorative contributions of the non-Muslim Greek (Rum) stone masters prior to the 1924 Population Exchange. The research highlights the traditional craft distinction that emerged during the reconstruction process following the great fire in the mid-19th century. The veracity of this situation is corroborated by temettuat registers (tax records) and archival documents, thereby validating the competence of individuals such as Hristos Kyriakopoulos and Istefan, son of Yani. In addition, the master abbreviations situated on the façade of the Yilanli Ev, including such examples as ΓΙΑΝ, are of particular interest. Yannis is responsible for providing a unique identifier and personal signature left by these craftsmen on the structure. The article analyses the rich ornamental repertoire through the synthesis of local materials and Baroque styles. Examples of unique features include fragments depicting crosses on civil structures (Sarnıçlı Konak), vase-motif mirror stones in indoor hamams (baths), Baroque cartouches, kaş kemerli (eyebrow arch) niches, and voluted corbels. The most notable findings are the animal depictions, such as the snake figure on the facade and the horse figure in the fireplace of the Yılanlı Ev, as well as the birdhouses observed on civil and religious buildings. Furthermore, the multilingual and double-dated inscriptions in Ottoman Turkish, Latin, and Greek (including Karamanlidika) serve to demonstrate the continuation of the non-Muslims' cultural identity through architecture despite the loss of their linguistic identity. This study illuminates the high quality of craftsmanship that carries the traces of Kıranköy's multicultural life, providing concrete contributions to efforts to document and preserve this valuable heritage at risk of destruction.

Anahtar Kelimeler

• Safranbolu
• Kıranköy
• Non-Muslim
• Stonemasonry
• Ornamentation.

Kaynakça

1. AKTÜRE, S. ve ŞENYAPILI, T. (1976). “Safranbolu’da Mekânsal Yapının Gösterdiği Nitelikler ve Koruma Önerilerinin Düşündürdükleri”. O.D.T.Ü. Mimarlık Fakültesi Dergisi, 2 (1), 61-96.
2. ANONİM. (1924). Za‘feranbolu [Safranbolu] Ahvâl-i İktisâdiye ve Mevkiiyyesini ve Tüccârânın Esâmîsini Hâvî Risâledir. Kanâat Matbaası Yayınları.
3. ARSLAN, R. (2021). “19. yüzyıldan 20. yüzyılın Başlarına Safranbolu’da debbağhaneler”. Av-rasya Beşeri Bilim Araştırmaları Dergisi, 1 (2), 90-110.
4. ΑΡΤΟΠΟΤΛΟΣ, Ι. Γ. (2004). “Η Σαφραμπολη Τησ Μικρασ Ασιασ Και Το Προβλημα Tot Ονοματοσ Τησ Κατα Τη Βυζαντινη Περιοδο”. Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, 14, 9-40.
5. CANBULAT, İ. ve ASAR, M. (2022). “Hamide Hatun Vakfı Osmanlı Devlet Arşivleri Belgelerinden Kargir Han ve Çifte Hamam”, İbrahim Canbulat (Ed.), Safranbolu Çarşı’sı (ss. 198-225). Nobel Akademik Yayıncılık.
6. EKİN, C. (2019). Karamanlıca (Grek harfli Türkçe) Kitâbeli Kiliseler. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
7. ERSOY, H. L. (2011). Karabük’ün Köyden Kente Dönüş Öyküsü Karabük Tarihi. İstanbul: Kurtiş Matbaacılık.
8. GÜR, D. ve SOYKAN, A.N. (2015). “Safranbolu Hagios Stephanos Manastırı (Kilise Metropolit-hane, Inas Mektebi, Iskalion Mektebi)”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8 (36), 552-584.

9. GÜR, D. (2025a). “Kıranköy Rum Evlerinde Hamam Kültürü ve Mimari Özellikler”, Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 180, 319-338.
10. GÜR, D. (2025b). “Safranbolulu Gayrimüslimlerin Mimari Eserlerine Ait Yeni Veriler”, Fırat Üni-versitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35 (3), 1039-1054.
11. GÜR, D. (2025c). “Safranbolu Çevresinde Gayrimüslım Ustaların İşçiliğini 19.Yüzyıla Ait Kalem İşi Süslemeler Üzerinden Değerlendirmek”, A. Ceren Erel, H. Ceylan Karaca ve Güner Sağır (Eds.). M. Sacit Pekak’a Armağan, (ss. 171-181). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
12. GÜR, D. ve OĞUZKAĞAN-ÖZKAN, E. (2025). “Safranbolu Kıranköy’de Gayrimüslimlere Ait İşlik-ler (Şarapbana)”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 84, 328-351.
13. KALYONCU, H. (2010). Tarih İçinde Safranbolu. İstanbul: Özlem Matbaacılık ve Reklamcılık.
14. KALYONCU, H. ve TUNÇÖZGÜR, Ü. (2012). Mübadele ve Safranbolu. Karabük: Karabük Valiliği Yayınları.
15. KARACAKAYA, R., YÜCEDAĞ, İ. ve YILMAZ, N. (2013). Arşiv Belgelerinde Karabük. İstanbul: Ka-rabük Valiliği Yayınları.
16. KAZGAN, H. (1980). “Safranbolu’nun Rumları, Milli Mücadelede Zafranbolu Rumları”, Mimarlık Tarihi ve Restorasyon Enstitüsü Bülteni, 11-12 Nisan, 33-36.
17. KILIÇ, H. S. (2018). Safranbolu Kıranköy Bölgesindeki Eski Rum Evlerinin Zorunlu Göç Sonrası Mekansal Değişiminin İrdelenmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Karabük Üni-versitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Karabük.
18. ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΎΛΟΥ, Χ. (1998). Σαφράμπολη - Δάδυβρα: Αυτοσχεδιασμός (2η έκδ.). Θεσσαλονίκη: Λιθογραφια.
19. KUŞ, A. ve ULUKAVAK, K. (2015). Safranbolu Korumada 40. Yıl (1975-2015) 40 Söyleşi (1975 Öncesi ve Sonrası). İstanbul: Göksu Ofset Matbaacılık.
20. ΛΥΚΟΎΔΗΣ, Γ. ve ΤΡIΑΝΤΑΦΥΛΛΊΔΗΣ, Π. (2014). Απο τη σαφραμπολη τησ μικρασ ασιασ στη Σαφραμπολη Τησ Νεασ Ιωνιασ. Νεα Ιωνiα.
21. MANGO, C. (2004). “A fake Inscription of the Empress Eudocia and Pulcheria’s Relic of Saint Stephen”, Nea Rhome, 1, 23-34.
22. ÖZKÖSE, A., PAPATHEDOROU, P. ve MAGOS, K. (2005). “Cultural heritage in Rhodes and Safran-bolu after compulsory exchange of Turkish and Greek Citizen”. UIA 2005, Istanbul Sym-posium, (Poster Presentation), 4- 7 July, İstanbul.
23. SOYKAN, A. N. ve GÜR, D. (2019). Safranbolu Rumlarının Mimari Eserleri. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
24. T.C.BOA.ML.VRD.TMT.4509.
25. T.C.BOA.MVL.00594.00055.001.001.
26. ΤΡIΑΝΤΑΦΥΛΛΊΔΗΣ, Π. (2022). “Σαφραμπολη, Πατριδα Αλησμονητη”. 1922-2022 100 Χρόνια από την Μικρασιατική Καταστροφή Ο τραγικός ξεριζωμός των Χριστιανικών Πληθυσμών της Ανατολής Οι διαδρομές σωτηρίας προς την Ελλάδα. Νεα Ιωνια. 473-480.
27. TÜRKER, N. ve GÜR, D. (2024). “Roma Dönemi’nden Günümüze Safranbolu ve Çevresinde Bağ-cılık, Üzüm ve Şarap Üretimi”, Karadeniz Araştırmaları, XXI (83), 737-762.
28. ULUKAVAK, K. (2007). Bir Safranbolulunun Penceresinden Safranbolu (Gözlemler-Derlemeler-Denemeler). Ankara: Bizim Büro Basımevi.
29. YAZICIOĞLU, H. ve AL, M. (1982). Safranbolu (Safranbolu-Karabük-Ulus-Eflani). Karabük: Özer Matbaası.
30. YAZICIOĞLU, H. (1998). Safranbolu Tarihine Ait Belgeler ve Kaynaklar. Ankara: Volkan Matba-ası.