KÜLT OLUŞUMLARIN YAPI VE FONKSİYON AÇILARINDAN ANALİZİ

Yıl 2026, Cilt: 23 Sayı: 89, 31 - 49, 24.03.2026

Ersin Savaş

https://izlik.org/JA99CA45EM

Öz

Din Sosyolojisi disiplininin önemli konularından birisini kült yapılar oluşturmaktadır. Kült yapı, başında karizmatik bir liderin bulunduğu yapılardandır. İlgili yapıda, lidere kesin bir itaat söz konusudur. Liderin sorgulanması ya da eleştirilmesi mümkün değildir. Lider ya da önder, söz konusu karizmasını Tanrısal özelliklere bağlamaktadır. Örneğin, önder, diğer insanlardan daha farklı ya da üstün birtakım vasıfları olduğunu ve ilgili vasıfları da kendisine bizzat Tanrı’nın verdiğini iddia etmektedir. Dolayısıyla Tanrı ile irtibatı olduğunu iddia eden söz konusu vasıftaki şahıslar, ilgili özellikleri ile etraflarında belirli bir kitle toplamaya başlamaktadır. Genellikle küçük bir halka şeklindeki grupla başlayan yapı sonradan oldukça geniş kitlelere de uzanabilmektedir. Liderlerinin doğrudan Tanrı’nın yol göstermesi ile hareket ettiğini düşünen bu yapılarda aykırı bir fikir ya da anlayışın gelişmesi mümkün olmamaktadır. Bu sebeple aslında kült yapılar, son derece kendi içine kapanık ve değişime direnen hatta değişimi sapkınlık olarak nitelendiren yapılar olarak düşünülebilmektedir. Toplum açısından bu tür yapıların birtakım sorunları da beraberinde getireceği muhakkaktır. Başlangıçta sınırlı bir kesime dayandığından fazla önemsenmese de gelişip daha fazla kişiye ulaştıklarında ciddi olarak incelenmesi gereken bir yapıya dönüşmektedirler. Çünkü en basit ifadesiyle herhangi bir ülkede yasalar ile kült yapının liderinin sözleri çatıştığında ilgili yapı mensuplarının nasıl bir tavır takınacağı az çok bilinmektedir. Bu bakımdan bazı ülkeler bu tür yapıları son derece katı kurallar ile takip etmektedir. Bu çalışma böylesine önemli bir toplumsal olguya değinmesi bakımından dikkat çeken bir çalışma olarak nitelendirilebilir. Çalışmada nitel yöntem esas alınmıştır. Veri toplama tekniği olarak doküman analizi kullanılmıştır. Elde edilen veriler anlayıcı/açıklayıcı yaklaşımla analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Din Sosyolojisi , Toplum , Karizmatik Kişilik , Kült Yapı , Toplumsal Sorun.

ANALYSIS OF CULT FORMATIONS IN TERMS OF STRUCTURE AND FUNCTION

https://izlik.org/JA99CA45EM

Öz

One of the important topics in the discipline of Sociology of Religion is cult structures. A cult structure is one that is led by a charismatic leader. In such a structure, there is absolute obedience to the leader. It is not possible to question or criticize the leader. The leader attributes their charisma to divine qualities. For example, the leader claims to possess certain qualities that make them different from or superior to other people, and that these qualities were given to them directly by God. Consequently, individuals with such claims of divine connection start to gather a following around them based on these perceived qualities. The structure, which typically begins with a small group, can later expand to reach larger masses. In these structures, where followers believe their leader acts directly under the guidance of God, it is impossible for dissenting opinions or understandings to develop. For this reason, cult structures can be seen as highly insular, resistant to change, and even regarding change as heresy. It is certain that such structures will bring about various problems for society. Although they may not be taken seriously initially because they are limited to a small group, as they grow and reach more people, they turn into structures that need to be examined seriously. This is because, to put it simply, when the laws of a country conflict with the words of the cult leader, the likely response of the followers is somewhat predictable. In this sense, some countries monitor such structures with very strict regulations. This study can be described as noteworthy due to its attention to such an important social phenomenon. A qualitative method has been adopted in the study. Document analysis was used as the data collection technique. The data obtained were analyzed using an interpretative/explanatory approach.

Anahtar Kelimeler

Sociology of Religion , Society , Charismatic Personality , Cult Structure , Social Problem.

Kaynakça

• ALOVA, Erdal. Latince Türkçe Sözlük. İstanbul: Sosyal Yayınları, 5. Baskı, 2013.
• ARSLAN, M. (2021). Dijital kültür ve dini gruplar. İçinde F. Karaman (Ed.), İslam ve yorum V (Cilt. 3, s. 561–576).
• BARKER, E. (1984). The Making of a Moonie: Brainwashing or choice? Basil Blackwell.
• BAŞARAN, B. (2023). Yehova’nın Şahitleri’nin Cemaat Yapıları ile İbadet Biçimlerinin Sosyolo-jik Boyutları. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(1), 897-914. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1140281.
• BBC, British Broadcasting Corporation. “BBC News”. Erişim 14 Ekim 2025. Https:// https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-42048879.
• BBC, British Broadcasting Corporation. “BBC News”. Erişim 22 Ekim 2025. Https:// https://www.bbc.com/news/world-asia-43395483.
• BROMLEY, D. G, Melton, J. G. (2002). Violence and religion in perspective. D. G. Bromley, J. G. Melton (Ed.), Cults, Religion, And Violence içinde (1-10). Cambridge: Cambridge Uni-versity Press. CIC, Cult Information Centre, “Kült Bilgi Merkezi”, Erişim Tarihi: 13.12.2024: cultinformation.org.uk/question_what-is-a-cult.html. CIC, Cult Information Centre, “Kült Bilgi Merkezi”, Erişim Tari-hi: 14.12.2024: https://cultinformation.org.uk/question_what-is-a-cult.html.
• ÇİFTÇİ, Adil, Anlayıcı Yaklaşım ve Din Sosyolojisi İçin Uzanımları Empirik Bir Deneme, Ankara: Kitâbiyât, 2004.
• DEMİR, Hilmi. Gülen Örgütü Ezoterik Bir Kült Cemaatin Radikalleşmesi. Ankara: Ay Yayınları, 2. Baskı, 2018.
• EBSCO. 3 Ekim 2025. Https:// https://www.ebsco.com/research-starters/law/kidnapped-heir-patty-hearst- helps-rob-bank.
• FBI, Federal Bureau of Investigation, “Tarih, Ünlü Davalar Suçlular”. Erişim 3 Ekim 2025. https:// https://www.fbi.gov/history/famous-cases/patty-hearst.
• GUARDİAN, “An apocalyptic cult, 900 dead: remembering the Jonestown massacre, 40 years on”. Erişim 9 Ekim 2025. https:// https://www.theguardian.com/world/2018/nov/17/an-apocalyptic-cult-900-dead- remembering-the-jonestown-massacre-40-years-on
• Hall, J. R. ve Schuyler, P. (1998). Apostasy, apocalypse and religious violence: An Exploratory Comparison of Peoples Temple, the Branch Davidians, and the Solar Temple. D. G. Bromley (Ed.), The politics of religious apostasy içinde (s. 141-170). Westport, CT: Praeger.
• KAYA, Serdar. Endoktrinasyon. İstanbul: Liberus Kitap, 2023.
• KİRMAN, M. Ali, Küresel Kült Savaşlarının Yapıldığı Meydan: Gençlik ve Aile, Diyanet İlmi Der-gi, 2004, cilt: XL, sayı: 2, s. 61-72.
• LOFLAND, J., & Stark, R. (1965). Becoming a world-saver: a theory of conversion to a deviant perspective. American sociological review, 30 6, 862-75.
• MAYER, J.-F. (2001). Cults, Violence and Religious Terrorism: An International Perspecti-ve. Stud. Confl. Terror. 24, 361–376, https://doi.org/10.1080/105761001750434222.
• ROBBİNS, T., Anthony, D. (1980) Brainwashing and the persecution of “cults”. J Relig He-alth 19, 66–69. https://doi.org/10.1007/BF00996781
• ROBBİNS, T. (2002). Sources of Volatility in Religious Movements. D. G. Bromley, J. G. Melton (Ed.), Cults, Religion, And Violence içinde (1-10). Cambridge: Cambridge University Press.
• SAK, Ramazan, v.d. "Bir Araştırma Yöntemi Olarak Doküman Analizi." Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi 4/1 (2021), 227-256.
• ŞENGÜL, F. (2022). Perekop kıstağı için bir Sakaca adlandırma: “Or”. İçinde S. Sönmez & Ö. Işık (Ed.), Sosyal, beşeri ve idari bilimlerde güncel tartışmalar 1 (ss. 497–509). Duvar Ya-yınları.
• ŞENGÜL, F. (2023a). Turkic shamanism and belief terms of Scythian origin in the ancient Greek world. İçinde S. Sarıbaş (Ed.), Social sciences in a globalizing world (ss. 275–290). Duvar Yayınları.
• ŞENGÜL, F. (2023b). Ares: A Greek God of Turkic Origin. Journal of Old Turkic Studies, 7(1), 194-199. https://doi.org/10.35236/jots.1223101
• ŞENGÜL, F. (2025). Sakaların ve Sarmatların kökeni. Eğitim Yayınevi.
• TAYLOR, Kathleen. Brain Washing The Science of Thought Control. 2. Ed. GB: Oxford Univer-sity Press, 2017.
• WEBER, Max. Ekonomi&Toplum. çev. Latif Boyacı, 1. Cilt, İstanbul: Yarın Yayınları, 2012.
• WEBER, Max. Meslek Olarak Siyaset. çev. Afşar Timuçin-Mehmet Sert, 1. İstanbul: Chiviyazıları Yayınevi, 2006.
• WESSİNGER, C. (2000). “Introduction: The Interacting Dynamics of Millennial Beliefs, Perse-cution, and Violence.” içinde Millennialism, Persecution, and Violence: Historical Cases, ed. Catherine Wessinger, 3-39. Syracuse: Syracuse University Press.