MUKADDİMETÜ’L-EDEB’İN BEYRUT’TA BULUNAN YENİ BİR NÜSHASI

Öz

Türkçe tarihsel süreç içerisinde çeşitli coğrafyalarda birçok milletle etkileşime girerek zenginleşmiş ve gelişmiştir. Bazı tarihsel olaylarla etkileşim kimi zaman daha yoğun iken kimi zaman daha azdır. Özellikle Harezm coğrafyasında önce İslam ve sonrasında Moğol etkisi Harezm Türkçesinin ortaya çıkmasında oldukça önemli bir rol oynamıştır. İslam etkisiyle Arapça ve Farsça ile yoğun dilsel temas başlamış sonraki dönemde Moğol etkisiyle başta Oğuz, Kıpçak ve diğer boyların Harezm bölgesinde birbirine karışmasıyla Harezm Türkçesinin kendine has özellikleri meydana gelmiştir. Mukaddimetü’l-Edeb Dîvânu Lugati’t-Türk ile birlikte Türkçenin en önemli ve en eski tarihsel sözlüklerindendir. İçerdiği söz varlığının çeşitliliği ve zaman içerisinde farklı lehçelere tercüme edilmiş olması karşılaştırmalı lehçe çalışmaları için oldukça önemlidir. Bu çalışmada Zemahşerî tarafından 12. yüzyılda Arap olmayanlara Arapça öğretmek amacıyla kaleme alınan Mukaddimetü’l-Edeb’in daha önce bilinmeyen ve Harezm Türkçesiyle yazılmış Beyrut nüshası tanıtılacaktır. Eser Beyrut’ta Saint-Joseph Üniversitesi kütüphanesi Bibliothèque Orientale bölümünde MS 2/1085 katalog numarasıyla kayıtlıdır. Nüshadaki Harezm Türkçesini yansıtan ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığı gibi karakteristik bazı özellikler gösterilmeye çalışılmıştır. Beyrut nüshasında yalnızca bu metne özgü bazı kelime ve ibarelerin bulunması, söz varlığı yönünden eseri daha da kıymetli kılmaktadır. Beyrut nüshasının Mukaddimetü’l-Edeb’in Harezm Türkçesiyle yazılmış diğer nüshaları kadar önemli olduğu ve gelecekte yapılacak karşılaştırmalı yayınlarda mutlaka değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mukaddimetü’l-Edeb
• Harezm Türkçesi
• Beyrut Nüshası
• Sözlük
• Zemahşerî.

A New Copy of Mukaddimat al-Adab Found in Beirut

Öz

Throughout history, the Turkish language has been enriched and developed through interacti-ons with various nations across different regions. The intensity of these interactions has varied over time. In particular, Islamic and Mongol influences in the Khwarezm region influenced the emergence of Khorezmian Turkic. With the spread of Islam, intensive linguistic contact with Arabic and Persian began. Later, the Mongol influence and the mixing of Oghuz, Kipchak, and ot-her Turkic tribes in the region supported the unique characteristics of Khorezmian Turkic. Mukaddimat al-Adab and Dīwān Lughāt al-Turk are among the most important and earliest his-torical dictionaries of the Turkish language. Their rich vocabulary and translations into various dialects render them highly valuable for comparative dialect studies. This work introduces the previously unknown Beirut manuscript of Mukaddimat al-Adab, written by al-Zamakhshari in the 12th century to teach Arabic to non-Arabs, and recorded in Khorezmian Turkic. It is kept in the Bibliothèque Orientale at Saint Joseph University in Beirut under catalog number MS 2/1085. The manuscript presents unique phonological, morphological, and lexical features. The discovery of distinctive words and expressions enhances its value. It is concluded that this ma-nuscript is as important as other versions and deserves further comparative study.

Anahtar Kelimeler

• Mukaddimat al-Adab
• Khorezmian Turkic
• Beirut Manuscript
• Dictionary
• al- Al-Zamakhshari.

Kaynakça

1. ARGUNŞAH, M. (2017). Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit Yayınları.
2. ARGUNŞAH, M., & Sağol Yüksekkaya, G. (2017). Karahanlıca Harezmce Kıpçakça dersleri. İs-tanbul: Kesit Yayınları.
3. ATA, A. (2016). Çağatay Türkçesinin ilk devresi: Harezm – Altın Ordu Türkçesi. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi.
4. AYAZ, G. Ö. (2023). Mukaddimetü’l-Edeb Paris ve Yozgat nüshaları (Giriş-Metin-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu.
5. AYTEKİN, M. (2024). Zemahşerî’nin Mukaddimetü’l-Edeb adlı eserinin Berlin nüshası (İncele-me-Metin-Dizin) (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
6. CİHAN, S. (2021). Mukaddimetü’l-Edeb (Yozgat nüshası) (Giriş, Metin, Notlar, Sözlük-Dizin) (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
7. ERCİLASUN, A. B., & Akkoyunlu, Z. (2020). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş - Metin - Çeviri - Notlar - Dizin (4. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
8. EREN, H. (2020). Eren Türk dilinin etimolojik sözlüğü (ETDES) (Ed. Ş. H. Akalın). Ankara: Türk Dil Kurumu.

9. ERKAL, M. (2013). Zekât. TDV İslâm Ansiklopedisi, 44, 197–207.
10. ERSOY, G. (2023). Mukaddimetü’l-Edeb’in Harezm Türkçesine satır altı çevirili bilinmeyen bazı nüshaları. F. Korkmaz (Ed.), 9. Milletlerarası Türkoloji Kongresi Bildiriler Kitabı içinde (489–500). İstanbul: İstanbul University Press. doi:10.26650/PB/AA10AA14.2023.001.034
11. ERSOY, G. (2022). Mukaddimetü’l-Edeb’in hem Doğu Türkçesine hem Batı Türkçesine satır altı çevrili bir nüshası üzerine. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 6(2), 922–934. doi:10.34083/akaded.1139717
12. KURTULMUŞ, F. (2021). Harezm Türkçesine ait bilinmeyen bir satır arası tercüme: Tansuk-nâme-i İlhânî. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 71, 31–52. doi:10.32925/tday.2021.52
13. ÖZKAN, S. (2009). Mukaddimetü’l-Edeb’in Yozgat nüshasında isimler (1a–60a) giriş-metin-dizin (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
14. POPPE, N. (1938). Mongol’skiy slovar’ Mukaddimat al-Adab (Çast I–II). Moskva–Leningrad: Akademiya Nauk SSSR.
15. POPPE, N. (2009). Zemahşeri Mukaddimetü’l-Edeb: Moğolca-Çağatayca çevirinin sözlüğü (M. S. Kaçalin, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
16. TOGAN, Z. V. (1951). Horezmce tercümeli Muqaddimat al-Adab. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
17. TOGAN, Z. V. (1965). Zimahşerinin Doğu Türkçesi ile Mudaddimetü’l-Edebi. Türkiyat Mecmua-sı, 14, 81–92.
18. Türk Dil Kurumu. (2019). Tarama sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. WETZSTEIN, J. G. (1850). Samachscharii. Lexicon Arabicum Persicum. Lipsiae: I. A. Barth.
20. WILKENS, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen: Altuigurisch – Deutsch – Türkisch. Göttingen: Göttingen University Press.
21. YÜCE, N. (1989). Aksa’l-Ereb. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2, 289–290.
22. YÜCE, N. (1993). Mukaddimetü’l-Edeb. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.