TEKEZÂDE MEHMED SAİD’İN “DURÛB-I EMSÂL-İ TÜRKİYYE YÂHÛD ATALAR SÖZÜ” İSİMLİ ESERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Yıl 2026, Cilt: 23 Sayı: 89, 326 - 361, 24.03.2026

Sagip Atlı

https://doi.org/10.56694/karadearas.1815645

https://izlik.org/JA92YG26UE

Öz

Atasözleri bir milletin düşünce yapısı, yaratıcılığı, kıvrak zekâsı ve kültürel katmanları gibi birçok konuda bilgi içeren halkın ortak ürünü olan kalıplaşmış sözlerdir. Anonim bir özelliğe sahip olan atasözleri, günlük konuşma dilinde ve yazılı eserlerde kullanılması bakımından yaygın bir kullanım alanına sahiptir. Birçok kişi tarafından derlenip kitap olarak yayınlanan atasözlerinin bir bölümü de sözlü kaynaklar yoluyla günümüze kadar aktarılmıştır. Atasözleriyle ilgili yapılan çalışmalar arasında 19. yüzyılın sonlarında kaleme alınan Tekezâde Mehmed Said’in Durûb-ı Emsâl-i Türkiyye yâhûd Atalar Sözü isimli eseri bulunmaktadır.
Bu çalışmada önce Tekezâde Mehmed Said’in hayatı ve eserleri hakkında bilgi verdikten sonra Durûb-ı Emsâl-i Türkiyye yâhûd Atalar Sözü isimli eserinin incelemesi yapılmıştır. Eser incelenirken şekil özellikleri başlığında; eserin iç ve dış yapısı, şekil olarak metinlere hangi düzene göre yer verildiği, metinlerin hacim ve nazım birimi gibi özellikleri üzerinde durulmuştur. Yaratım-aktarım özellikleri başlığında; eserin nasıl meydana getirildiği, metinlerin hangi düzene göre sıralandığı, metin içinde kullanılan noktalama işaretleri, anlatım teknikleri, dipnot sisteminin nasıl kullanıldığı, metin içinde gönderme yapılan ifadeler ile bunun hangi şekilde yapıldığı ve atasözlerinin şiirlerde kullanılan örnekleri el alınmıştır. İnceleme içinde verilen metin aktarımında metne bağlı kalınmış, transkripsiyon işaretleri kullanılmayıp sadece uzunluklar belirtilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tekezâde Mehmed Said , Atasözü , Deyim , Durûb-ı Emsâl

AN ANALYSIS OF TEKEZÂDE MEHMED SAID’S WORK ENTITLED “DURÛB-I EMSÂL-I TURKIYYE YÂHÛD ATALAR SOZU”

https://izlik.org/JA92YG26UE

Öz

Proverbs are fixed expressions that embody the collective wisdom of a nation, reflecting its way of thinking, creativity, wit, and cultural layers. Possessing an anonymous character, proverbs occupy a wide range of usage both in daily speech and in written works. While many proverbs have been compiled and published as books by various individuals, a significant portion has been transmitted to the present day through oral sources. Among the studies conducted on proverbs, one noteworthy work is Durûb-ı Emsâl-i Türkiyye yâhûd Atalar Sözü, written by Tekezâde Mehmed Said at the end of the nineteenth century.
In this study, after providing information about the life and works of Tekezâde Mehmed Said, an analysis of his work Durûb-ı Emsâl-i Türkiyye yâhûd Atalar Sözü is presented. Under the heading of “formal characteristics,” the study focuses on both the internal and external structure of the work, the organization of the texts, and such aspects as the length and verse units of the texts. Under the heading of “creation and transmission features,” it examines how the work was produced, the order in which the texts are arranged, the punctuation marks and narrative techniques employed, the use of footnotes, the forms and functions of references within the text, and examples of proverbs incorporated into poems. In the transcription of the texts within the analysis, the original text was strictly followed; transcription symbols were not used, and only vowel length was indicated.

Anahtar Kelimeler

Tekezâde Mehmed Said , Prowerb , Idiom , Durûb-ı Emsâl

Kaynakça

• AKSOY, Ö. A. (1988), “Atasözleri, Deyimler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten-1962, Ankara: TDK Yayınları, ss. 131-166.
• ATLI, S. (2020). Türk Edebiyatında Karagöz Fıkraları, İstanbul: DBY Yayınları.
• BÂKÎ (1994). Bâkî Dîvânı Tenkitli Basım, haz. Sabahattin Küçük, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• BEYHAN, E. (2021). Enderunlu Fâzıl Divanı (Metin-İnceleme), İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi SBE, (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• BORATAV, P. N. (1996), Nasreddin Hoca, Ankara: Edebiyatçılar Derneği Yayınları.
• BORATAV, P. N. (2000), 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, İstanbul: Gerçek Yayınları.
• DEMİRBAĞ, Ö. (1999). Koca Râgıb Paşa ve Dîvân-ı Ragıb, Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi SBE. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• DUNDES, A. (2006). “Doku, Metin, Konteks”, Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1, çev. Metin Ekici, haz. M. Öcal Oğuz- Metin Ekici vd., Ankara: Geleneksel Yayıncılık, ss. 58-77.
• ENGİNÜN, İ.-Kerman, Z. (2011). Yeni Türk Edebiyatı Metinleri-1 Şiir (1860-1923), İstanbul: Dergâh Yayınları.
• ERCİLASUN, A. B. (2020). Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Şiirler ve Atasözleri, İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• NÂİL-İ KÂDİM (2019), Dîvân, haz. Haluk İpekten, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• OY, A. (1972). Tarih Boyunca Türk Atasözleri, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• ÖZGÜL, M. K. (2022). Dîvan Yolu’ndan Pera’ya Selâmetle Modern Türk Şiirine Doğru, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• ŞEYHÜLİSLAM YAHYA (1995), Şeyhülislam Yahya Divanı, haz. Rekin Ertem, Ankara: Akçağ Yayınları.
• TAİLAİTİ, T. (2019). Tataristân-ı Çinî’de Bir Cinayet (Dil İncelemesi-Metin-Sözlük), İstanbul: İstanbul Üniversitesi SBE, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• TEKE-ZÂDE Mehmed Said (1310), Tataristan-ı Çini’de Bir Cinayet, Kostantiniye: Şirket-i Mürettebiye Matbaası.
• TEKE-ZÂDE Mehmed Said (1311), Durûb-ı Emsâl-i Türkiyye yâhûd Atalar Sözü, Kasbar Matbaası.
• YORULMAZ, H. (1989). Koca Râgıb Paşa Dîvânı (Araştırma ve Metin), İstanbul: İstanbul Üniversitesi SBE, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• URL-1: “Mehmed Sa’îd, Teke-zâde”, (Mad. yaz: Müberra Gürgendereli), https://teis.yesevi.edu.tr/madde- detay/mehmed-said-tekezade (erişim tarihi: 26.05.2025).
• URL-2: “Bâhir, Arab-zâde Abdurrahmân Efendi” maddesi, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS), Beyhan KESİK, “https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bahir-arabzade-abdurrahman-efendi (erişim tarihi: 29.09.2025).