HATAY ARKEOLOJİ MÜZESİNDE BULUNAN ABBASİ HALİFELERİNE AİT ALTIN SİKKELER

Öz

M.749-1258 yılları arasında hüküm süren Abbasi Devleti Orta Çağın en uzun ömürlü devleti olmuş, siyasi, dini ve ekonomik açıdan kendisinden sonra kurulan birçok İslam devletine öncülük etmiştir. Orta Çağda İslam’a altın çağını yaşatan Abbasi Devleti, Akdeniz’i bir Arap gölü haline getirmiştir. Abbasi sınırları içindeki Antakya ise stratejik konum sebebiyle askeri ve ticaret şehri konumuna erişmiştir. Abbasilerin, Akdeniz ticaretiyle Antakya limanlarında 9. Yy da yaklaşık bin gemi ağırladıkları tarihi kaynaklarda geçmektedir. Bu durum bölgenin özellikle İslami eserler açısından oldukça zengin bir yere sahip olmasını sağlamıştır. Hatay Arkeoloji Müzesinde İslami dönemlere ait çok sayıda eser bulunmakta ve bu eserlerin içerisinde sikkeler önemli bir yer almaktadır. Hatta Müze envanterinde kayıtlı bulunan Abbasi Dönemine ait sikkelerden hareketle, Antakya’da önemli bir darphanenin bulunduğu ve burada gümüş sikkeler darp edildiği anlaşılmaktadır. Ayrıca bu sikkeler, dönemin Halifesi ve tahta çıktığı tarih, vezirler, varisler, vs. hakkında bilgiler vermesi açısından bir tarih belgesi niteliğindedir. Müze envanterinde toplamda 95 adet Abbasi Döneminde darp edildikleri anlaşılan altın sikke bulunmaktadır. Sikkeler birbirini tekrar ettiğinden dolayı her halife döneminden bir, iki veya üç örnek alınmış ve 13 adet altın sikkeye çalışmada yer verilmiştir. Müze envanterine kayıtlı bu sikkeler kronolojik olarak tanıtılıp değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Abbasi
• Sikke
• Dinar
• İslami

GOLD COINS OF THE ABBASID CALIPHS AT THE HATAY ARCHAEOLOGICAL MUSEUM

Öz

The Abbasid State, which ruled from 749 to 1258 CE, was the longest-lived state of the Middle Ages and pioneered many subsequent Islamic states politically, religiously, and economically. The Abbasid State, which ushered in the golden age of Islam in the Middle Ages, transformed the Mediterranean into an Arabian lake. Antioch, within the Abbasid borders, became a military and commercial city due to its strategic location. Historical sources indicate that the Abbasids hosted approximately one thousand ships at Antioch's ports in the 9th century for Mediterranean trade. This has made the region particularly rich in Islamic artifacts. The Hatay Archaeological Museum houses numerous artifacts from the Islamic period, and coins hold a significant place among these artifacts. Indeed, based on coins from the Abbasid period recorded in the museum's inventory, it appears that an important mint existed in Antioch, where silver coins were minted. Furthermore, these coins serve as historical documents, providing information about the Caliph of the time, the date of his accession to the throne, his viziers, heirs, and so on. The museum inventory contains a total of 95 gold coins apparently minted during the Abbasid period. Because the coins are repetitive, one, two, or three examples were taken from each caliph's period, and 13 gold coins were included in the study. These coins, registered in the museum inventory, were presented and evaluated chronologically.

Anahtar Kelimeler

• Abbasid
• Coin
• Dinar
• Islamic

ЗОЛОТЫЕ МОНЕТЫ АББАСИДСКИХ ХАЛИФОВ, НАЙДЕННЫЕ В АРХЕОЛОГИЧЕСКОМ МУЗЕЕ ХАТАЙ

Öz

Государство Аббасидов, правившее с 749 по 1258 год н. э., было самым долгоживущим государством Средневековья и стало пионером многих последующих исламских государств в политическом, религиозном и экономическом отношении. Государство Аббасидов, положившее начало золотому веку ислама в Средние века, превратило Средиземное море в Аравийское озеро. Антиохия, находившаяся в пределах границ Аббасидов, стала военным и торговым городом благодаря своему стратегическому положению. Исторические источники свидетельствуют о том, что в IX веке Аббасиды принимали в портах Антиохии около тысячи кораблей для средиземноморской торговли. Это сделало регион особенно богатым исламскими артефактами. В Археологическом музее Хатая хранятся многочисленные артефакты исламского периода, и монеты занимают среди них значительное место. Действительно, основываясь на монетах периода Аббасидов, занесенных в инвентарь музея, можно сделать вывод, что в Антиохии существовал крупный монетный двор, где чеканились серебряные монеты. Кроме того, эти монеты служат историческими документами, предоставляя информацию о халифе того времени, дате его восшествия на престол, его визирях, наследниках и т.д. Музейный инвентарь содержит в общей сложности 95 золотых монет, предположительно отчеканенных в период Аббасидов. Поскольку монеты повторяются, для каждого периода правления халифа были взяты один, два или три экземпляра, и 13 золотых монет были включены в исследование. Эти монеты, зарегистрированные в музейном инвентаре, были представлены и оценены в хронологическом порядке.

Anahtar Kelimeler

• Аббасид
• Монета
• Динар
• Исламский

Kaynakça

1. AKOĞLU, M. (2011). “Tarihsel Arka Plan Bağlamında Me’mun Dönemi Abbasî Yönetiminin Ali Oğulları Politikaları.” Erciyes üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. XXIX /1: 55-74.
2. ARTUK, İ. (1960). “Abbasiler Devrinde Sikke.” Belleten. XXIV/ 93: 25-44.
3. ARTUK, İ.- C. Artuk (1970). İstanbul Arkeoloji Müzeleri Teşhirdeki İslami Sikkeler Kataloğu Cilt 1. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
4. AYBAKAN, B. (2006). “Nakit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Cilt 32. İstanbul: TDV Yayınları: 324-326.
5. AYDOĞDU, G. (2012). Kahramanmaraş Müzesi’ndeki İslam Dönemi Sikkeleri (Osmanlı Döne-mine Kadar). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Dok-tora Tezi).
6. AYDOĞDU, G. (2018). "Tarihi Olaylar Bağlamında Abbâsîler Dönemi Altın ve Gümüş Sikkele-ri." Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi Ssad. II /2: 55-69.
7. AYKAÇ, M. (1993). Abbasî Devletinin ilk Dönemi İdarî Teşkilatında Divanlar (132-232/750-847). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Doktora Tezi).
8. BACHARACH, J. L. (2006). Mısır ve Suriye İslami Sikkelerini “Okumak” (Osmanlı Dönemine Ka-dar) Altının İktidarı, İktidarın Altınları. (Çev. Şennur Şentürk Aydın, Günay Paksoy). İs-tanbul: Yapı Kredi Yayınları.

9. BARDAKOĞLU, A. (2000). “İcare”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Cilt 21. İstanbul: TDV Yayınları: 379- 388). https://islamansiklopedisi.org.tr/icare
10. BARTHOL, W.-F. Köprülü (1984). İslam Medeniyeti Tarihi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
11. CİPOLLA, C. M. (1993). Akdeniz Dünyasında Para, Fiyatlar ve Medeniyet. (Çev. Ali ihsan Kara-ca). İstanbul: Bağlam Yayınları.
12. DAMALI, A. (2001). 150 Devlet 1500 Sultan, İslam Sikkeleri. İstanbul: Nilüfer Damalı Eğitim Kültür ve Çevre Vakfı Yayınları.
13. DURSUN, N. (2014). “Mardin Müzesi Sikke Kolleksiyonu Örneklerine Göre Abbasi Sikkelerinde Yazı-Kompozisyon İlişkisi.” İSTEM. 24: 157-177.
14. El-Belâzurî, A. B. (2013). Fütûhu’l-Büldân (Ülkelerin Fetihleri) (Çev. Mustafa Fayda). İstanbul: Siyer Yayınları
15. GÜNAY, E. (2021). “Emevî Dönemine Ait Dînâr ve Dirhemlerden Örnekler.) Bitlis Eren Üniver-sitesi Sosyal Bilimler Dergisi. X/2: 19-29.
16. GÜNAY, E., F. Allak (2022). “Abbasi Dönemi Altın Sikke Örekleri Üzerine Epigrafik Bir Değer-lendirme, Recayi Karahan Armağanı Farklı Yaklaşımlarla Sanat Tarihi Çalışmaları. (Ed. Mehmet Kulaz, Ercan Çalış). Ankara: Hiper Yayınevi: 162-191.
17. HİZMETLİ, M. (2010). “Abbasiler Döneminde Para Basımı.” İSTEM. VIII / 15: 79-110.
18. SAHİLLİOĞLU, H. (1991). “Antakya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Cilt 3. Ankara: TDV Yayınları: 228-232. https://islamansiklopedisi.org.tr/antakya
19. SAHİLLİOĞLU, H. (1994). “Dinar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Cilt 9. Ankara: TDV Yayınları: 352-355. https://islamansiklopedisi.org.tr/dinar
20. ŞEN, A. (2025). “11-13. Yüzyıllarda Türkistan’ın Gölgesinde Anadolu: Ani Ören Yeri Kazılarında Bulunan Büyük Moğol İmparatoru Möngke / Mengü Kağan Adına Darp Edilmiş Sikke-ler.” Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (SEMA). Özel Sayı: 270-286.
21. İSTEK, E. (2020). “Seyyahların Gözüyle Antakya Şehri (10-19. Yüzyıllar Arası).” Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 40: 227-246.
22. KAYA, M. (2023).” Erzin/İssos (Epiphaneia) Antik Kenti Kazısı’nda Bulunan Bir Grup Abbasi Sikkesi.” Ateoloji Dergisi. II /2: 128-154.
23. KAYA, M. (2024). “Antakya (Antiokheia) Kent Kazısında Bulunan Bir Grup Orta Çağ İslami Sik-ke.” Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi. 14: 351-379.
24. KÖSE, N. (2021). Abbasiler Döneminde Halifelere ve Sultanlara Verilen Unvanların Siyasi Ha-yata Yansımaları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. (Doktora Tezi).
25. Makrizî. (1953). El Nukud el-kadime ve’l-İslâmiye. (Çev. İbrahim Artuk). Belleten. XVII/67: 367-392.
26. MAZ, A. (2014). Onuncu Yüzyılda İslâm Medeniyeti İslâm’ın Rönesansı. (Çev. Salih Şaban). İs-tanbul: İnsan Yayınları.
27. Mesudî. (2018). Kitâbü’t-Tenbih ve’l- İşraf (Coğrafya ve Tarih). (Çev. Ramazan Şeşen). İstan-bul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
28. Mesudî. (2023). Murûc ez-Zeheb (Altın Bozkırlar). (Çev. D. Ahsen Batur). İstanbul: Selenge Ya-yınları.
29. ÖZDEMİR, M. N. (2018). “Akdeniz Ticareti ve İslam Dünyasına Etkileri (H.III IV. / M.IX-X. Yüz-yıllar.” ilahiyat Araştırmaları Dergisi. 01-28.
30. PAMUK, Ş. (1999). Osmanlı İmparatorluğunda Paranın Tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Ya-yınları.
31. SİVRİOĞLU, U. Töre (2014). “Ortaçağ İslam Sikkelerinde Hellen, Roma-Bizans Etkisi.” Akade-mik Tarih ve Düşünce Dergisi. I / 2: 1-18.
32. ÜÇOK, B. (1968). “İslam Tarihi, Emeviler-Abbasiler.” Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi KÜSBD, IX / Özel: 83-112.
33. WİJDAN, A. (2004). “Islamic Coins During the Umayyad, Abbasid, Andalusian and Fatimid Dy-nasties.” Foundation for Science Technology and Civilisation, United Kingdom. 1-11.
34. YILDIZ, H. D. (1988). “Abbasiler”. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 1. İstanbul: TDV Yayın-ları: 31-48.