THE STRUGGLE OF THE AYANS İN DELİORMAN: THE FATE OF SARIKLIZÂDE MEHMED AĞA AYAN OF HACIOĞLUPAZARI

Yıl 2026, Cilt: 23 Sayı: 89, 388 - 408, 24.03.2026

Cem Düzen

https://doi.org/10.56694/karadearas.1835072

https://izlik.org/JA92DD52FJ

Öz

This study examines the transformation of authority in the Ottoman hinterland in the late 18th century through the political career of Sarıklızâde Mehmed Ağa, the Hacıoğlupazarı Ayan, an influential local power in the Deliorman–Dobruja region. The central administration's reforms regarding the âyan institution, which began in 1765, the decision to abolish it in 1786, and the process of its revival in 1790, led to the emergence of a new balance of power in provincial administration. In this context, the rise of Sarıklızâde Mehmed Ağa represents not only an individual quest for power but also reflects a period in which local authority was being redefined. Based on documents from the Presidential Ottoman Archives, this study chronologically evaluates Sarıklızâde Mehmed Ağa's relations with both the central administration and other âyans in the region. It has been revealed that Sarıklızâde Mehmed Ağa, generally defined in the literature as a “rebellious notability” or “actor in the Mountain Rebellions,” was in fact part of a multi-layered power system shaped by regional alliances, economic interests, and bandit movements. Sarıklızâde Mehmed Ağa's sphere of influence, stretching from Köstence to Varna, his power struggle in Deliorman, and his execution in 1798 after breaking away from the system, demonstrate the fragile nature of the notables institution in the Ottoman provinces. In this context, the study offers a unique contribution to the literature by reinterpreting local power struggles in Deliorman within the framework of center-periphery relations.

Anahtar Kelimeler

Deliorman , Dobruja , Hacıoğlupazarı , Local notable , Sarıklızâde Mehmed Agha

Etik Beyan

This article has been prepared in accordance with scientific research and publication ethics.

Destekleyen Kurum

-

Proje Numarası

-

Teşekkür

-

DELİORMAN’DA OTORİTE VE YEREL GÜÇ DENGELERİ: SİYASET VE İTTİFAKLAR EKSENİNDE HACIOĞLUPAZARI ÂYANI SARIKLIZÂDE MEHMED AĞA’NIN SERENCÂMI (1790-1798)

https://izlik.org/JA92DD52FJ

Öz

Bu çalışma, XVIII. yüzyılın sonlarında Osmanlı taşrasında meydana gelen otorite dönüşümünü, Deliorman–Dobruca hattında etkin bir yerel güç olan Hacıoğlupazarı Âyanı Sarıklızâde Mehmed Ağa’nın siyasî serencâmı üzerinden incelemektedir. Merkezî idarenin âyanlık kurumuna dair 1765’te başlayan düzenlemeleri, 1786’daki ilga kararı ve 1790’daki yeniden ihyâ süreci, taşra idaresinde yeni bir güç dengesinin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu bağlamda Sarıklızâde Mehmed Ağa’nın yükselişi, yalnızca bireysel bir iktidar arayışını değil, yerel otoritenin yeniden tanımlandığı bir dönemin yansımasını temsil etmektedir. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı arşivi belgelerine dayalı olarak hazırlanan çalışma, Sarıklızâde Mehmed Ağa’nın hem merkezî idare hem de bölgedeki diğer âyanlarla ilişkilerini kronolojik biçimde değerlendirmektedir. Literatürde genellikle “asi âyan” veya “Dağlı isyanları aktörü” olarak tanımlanan Sarıklızâde Mehmed Ağa’nın gerçekte bölgesel ittifaklar, ekonomik çıkarlar ve eşkıya hareketleriyle şekillenen çok katmanlı bir güç sistemi içinde yer aldığı ortaya konulmuştur. Sarıklızâde Mehmed Ağa’nın Köstence’den Varna’ya uzanan egemenlik alanı, Deliorman’da yaşadığı nüfuz mücadelesi ve sistem dışına çıkarak 1798’deki idamı, Osmanlı taşrasındaki âyanlık kurumunun kırılgan doğasını göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, Deliorman’daki yerel güç mücadelelerini merkez–taşra ilişkileri çerçevesinde yeniden yorumlayarak literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Deliorman , Dobruca , hacıoğlupazarı , Âyan , Sarıklızâde Mehmed Ağa

Etik Beyan

Bu makale, bilimsel araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır.

Destekleyen Kurum

-

Proje Numarası

-

Teşekkür

-

Kaynakça

• ACAROĞLU, M. T. (2006). Bulgaristan’da Türkçe Yer Adları Kılavuzu, Ankara: Türk Tarih Ku-rumu Yayınları.
• Ahmed Vasıf Efendi. (2017). Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakâ՚iku’l-Ahbâr. (haz. Hüseyin Sarıkaya) İstan-bul: Çamlıca Yayınevi.
• Ahmet Cevdet Paşa. (1891). Tarih-i Cevdet, VI. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye.
• ALTUNAN, S. (2005). “XVIII. Yüzyılda Silistre Eyaletinde Haberleşme Ağı: Rumeli Sağ Kol Men-zilleri”. OTAM, XVIII: 1-20.
• ANASTASOPOULOS, A. (2021). “Giriş” Osmanlı İmparatorluğunda Taşra Elitleri. (ed. Antonis Anastasopoulos). İstanbul: Küre Yayınları.
• ANTOY, N. (2017). The Ottoman Wild West The Balkan Frontier in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, Cambrıdge: Cambridge University Press.
• AYHAN, A. (2013). Rumeli ve Akdeniz Adalarında Türk Varlığı, İstanbul: TİKA.
• BALTACI, C. (1991). “Arpalık”, TDV İslam Ansiklopedisi. III: 392-393.
• BARKEY, K. Eşkıyalar ve Devlet Osman Tarzı Devlet Merkezileşmesi. (çev. Zeynep Altok). İstan-bul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• BEYDİLLİ, K. (2013). “Yaş Antlaşması”. TDV İslam Ansiklopedisi. XXXXIII: 343-347.
• BOBÇEV, S. S. (1988). “Deliorman Türklerinin Kökeni”. (çev. Mehmet Türker Acaroğlu). Belleten, CCXXX/52: 699- 700.
• Câbî Ömer Efendi. (2003). Câbî Târihi (Târîh-ş Sultân Selîm-i Sâlis ve Mahmûd-ı Sânî), I, (haz. Mehmet Ali Beyhan). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• CANIM, R. (2020). “Dobruca’da Bir hükümdar Şehri: Hacıoğlupazarcığı”, Balkanistik Dil ve Ede-biyat Dergisi. II/I: 1-24.
• ÇELİK, Ş. (2010). “Şehir Ketüdâsı”. TDV İslam Asnkiklopedisi. XXXVIII: 451-453.
• ÇELİK, Y.-YEŞİL, F. (2023). Osmanlı Modernleşmesinde Tereddüt ve Teceddüt Yılları (1768-1908). İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
• DOĞRU, H. (2007). Bir Kadı Defterinin Işığında Rumeli’de Yaşam, İstanbul: Kitap Yayınevi.
• DOĞRU, H. K. (20119. 1844 Nüfus Sayımına Göre Deliorman ve Dobruca’nın Demografik, Sosyal ve Ekonomik Durumu, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• DÜZEN, C. (2024). “Dağlı Eşkıyası Manav İbrahim’e Dair Bir Araştırma”. Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi. VII/XIV: 263-275.
• DÜZEN, C. (2024). “Rumeli’de Anarşi Devrine Bir Derkenar: Filibeli Emincik’in Serüveni”. Ya-kınçağ Tarihine Dair Yazılar-I, (ed. Alpaslan Demir-H. Baha Öztunç). Konya: Kömen Ya-yınları.
• DÜZEN, C. (2025) “Osmanlı Devleti’nde Âyanlık Müessesesinin İhyâsı ve Yükselişi”. Yakınçağ Tarihine Dair Yazılar II. Konya: Kömen Yayınları.
• DÜZEN, C. (2025). “Rumeli’de Asi Bir Voyvoda: Macar Ali Ağa”. HUMANİTAS Uluslararası Sos-yal Bilimler Dergisi. XIII/XXV: 140-156.
• EMECEN, Feridun M. (2015). Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluş ve Yükseliş Tarihi (1300-1600). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• EMECEN, Feridun M. (2021). İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası. İstanbul: Kapı Yayınları.
• Evliya Çelebi, (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi. (haz. Seyit Ali Kahra-man-Yücel Dağlı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Evliyâ Çelebi. (1996) Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi, XIII, (haz. Robert Dankoff vd.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• GENÇ, M. “Osmanlı Maliyesinde Malikâne Sistemi”. Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Eko-nomi, İstanbul: Ötüken Yayınları.
• GRADEVA, R. (1999). “The Activites of a Kadı Court In Eighteenth-Century Rumeli:The Case of Hacıoğlu Pazarcık”, Oriente Moderno, LXXIX:177-190.
• HEZARFEN, A. (2002). Rumeli ve Anadolu Ayan ve Eşkıyası, İstanbul: Kaynak Yayınları.
• Hezarfen, A. (2004). Rumeli ve Anadolu Ayan ve Eşkıyası. II, İstanbul: Kaynak Yayınları.
• İNALCIK, H. (2019). “Osmanlı Yönetiminde Merkeziyetçilik ve Adem-i Merkeziyetçilik”, Devlet-i Aliyye. IV. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• İNALCIK, H. (2022). “The Emergence of Big Farms, Çiftliks: State, Landlords and Tenants”. Dev-let-i Aliyye, V. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• İstanbul 2005, s. 114-115; ZINKEISEN, J. W. (2011). Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. VII. (çev. Nilüfer Epçeli). İstanbul:Yeditepe Yayınları.
• JORGA, N. (2005). Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, V, (çev. Nilüfer Epçeli). İstanbul:Yeditepe Ya-yınları.
• KARPAT, K. (1994). “Dobruca”. TDV İslam Ansiklopedisi, IX: 482-486.
• KIEL, M. (1994). “Deliorman”. TDV İslam Ansiklopedisi. IX:141-144.
• KIEL, M. (2020). “Hacıoğlupazarcığı”, TDV İslam Ansiklopedisi. Ek-I: 505-507.
• MCGOWAN, B. (2006). “Ayanlar Çağı”, Osmanlı İmparatorluğunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, (ed. Halil İnalcık- Donald Quataert). İstanbul: Eren Yayınları.
• MERT, Ö. “Âyan”. (1991). TDV İslam Ansiklopedisi. IV:195-198.
• MOŞKOV, V. A. (1904). Turetskiy plemena na Balkanski Poluostrov, St. Petersburg.
• MUTAFCHİEVA, V. (1977). “On Sekizinci Yüzyılın Son On Yılında Ayanlık Müessesesi”. (çev. Bayram Kodaman). Tarih Dergisi, XXXI: 163-182.
• MUTAFCHİEVA, V. (1977). Kırcaliysko Vreme. Sofia: Bulgarian Academy of Sciences.
• NAGATA, Y. (1999). Muhsinzade Mehmed Paşa ve Ayanlık Müessesesi. İzmir: Akademi Kitapevi.
• ÖZKAYA, Y. (1978). “XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Yerli Ailelerin Ayanlıkları Ele Geçirişleri ve Büyük Hanedanlıkların Kuruluşu”, Belleten, XLII/CLXVIII: 667-724.
• ÖZKAYA, Y. (2020). 18. Yüzyılda Osmanlı Toplumu, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• ÖZKAYA, Y. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda Dağlı İsyanları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• SALZMAN, A. (1999). “İmparatorluğu Özelleştirmek: Osmanlı XVIII. Yılında Paşalar ve Ayanlar, Osmanlı, III, (ed. Güler Eren). Ankara: Türkiye Yayınları.
• SERTOĞLU, M. (2021). Mufassal Osmanlı Tarihi. V, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, An-kara 2021, s. 2776.
• SEZER, M. (2019). “Dobruca Bölgesinde Üç Kaza: Hacıoğlu Pazarı, Yeni Pazar ve Umur Fakih (XVIII. Yüzyıl Ortalarında Nüfus ve Yerleşim)”. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi. XI/XVI: 555-557.
• ULUSOY, E. (2003). Deliorman. İstanbul. UZUNÇARŞILI, İsmail H. (2019). Osmanlı Tarihi, I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Vakanüvis Halil Nuri Bey. (2015). Nûrî Tarihi, (haz. Seydi Vakkas Toprak).Ankara:Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• YEŞİL, F. (2016). İhtilaller Çağında Osmanlı Ordusu Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyoekonomik ve Sosyopolitik Değişim Üzerine Bir İnceleme (1793-1826), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Ya-yınları.
• ZENS, R. (2011). “Provincial Powers: The Rise of Ottoman Local Notables (Ayan)”, History Stu-dies, III/III: 433-447.