1850–1851 YILLARINA AİT ÜÇ AYLIK VERİLERE GÖRE VARNA POSTAHANESİNİN FAALİYETLERİ

Öz

Osmanlı modern posta sisteminin kurulması yolundaki ilk çabalar Sultan II. Mahmut döneminde başlamış, imparatorluğun ilk düzenli posta yolu 1834 yılında Üsküdar-İzmir arasına inşa edilmişti. Posta müdürlüğü adıyla anılan ilk kurumu tesis eden de II. Mahmut’tu. Onun haberleşme sahasında yaptığı bu atılımların belli bir istikrara kavuşması Sultan Abdülmecit döneminde olacak ve ilk posta nizamnamesi 1840 yılında yürürlüğe girecekti. Nizamnameden sonra ise muntazam ve gayrimuntazam olarak tabir edilen postahaneler Osmanlı coğrafyasında yaygınlaşacak ve sivil haberleşme devlet eliyle gerçekleştirilecekti. Bu makale, Abdülmecit döneminde Rumeli’de yer alan muntazam postahanelerden birisi olan Varna Postahanesinin 1850-1851 yılları arasındaki faaliyetlerine odaklanmış, bunu yapmak adına postahanenin üç farklı tarihe ait ve işleyişin detaylarını farklı yönlerden yansıtan defterlerini bütüncül bir bakış açısıyla incelemiştir. İlk defter 13 Mart 1850-12 Nisan 1850 tarihlerine, ikinci defter 13 Eylül 1850-12 Ekim 1850’ye, üçüncü defter ise 13 Şubat 1851 ile 12 Mart 1851 tarihlerine aittir. Karadeniz’de önemli bir liman şehri olan Varna’nın kara yoluyla gönderip aldığı posta sayısının belirli bir rutine sahip, nicel olarak çok fazla posta gönderimi yapılmadığı anlaşılmaktadır. Kentin kara yolu vasıtasıyla yürüttüğü posta trafiği daha çok Bulgaristan coğrafyasındaki şehirleri kapsamaktadır. Dolayısıyla postahanenin genel olarak bölgesel nitelikte olduğu söylenebilir. Bununla beraber gönderi hacmi sınırlı olan Varna Postahanesi posta ağının, coğrafi menzilini dönemsel olarak genişletebilen esnek bir yapıya sahip olduğu da görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Postahane
• Mektup
• Varna
• Karadeniz

THE ACTIVITIES OF THE VARNA POST OFFICE BASED ON THREE MONTHS OF EVIDENCE (1850–1851)

Öz

The first efforts toward establishing the modern Ottoman postal system began during the reign of Sultan Mahmud II, and the empire’s first regular postal route was constructed between Üsküdar and İzmir in 1834. Sultan Mahmud II also founded the first institution referred to as the Postal Administration. The initiatives he undertook in the field of com-munication gained stability during the reign of Sultan Abdülmecid, and the first postal regulation came into force in 1840. Following this regulation, post offices classified as muntazam (regular) and gayrımuntazam (irregular) spread throughout the Ottoman territories, and civilian communication began to be carried out under state control. This article focuses on the activities of the Varna Post Office—one of the muntazam post offices located in Rumelia during the reign of Sultan Abdülmecid—between 1850 and 1851. To this end, it examines in a holistic manner three postal registers belonging to the Varna Post Office, each reflecting different aspects of its operation. The first register covers the period from 13 March to 12 April 1850, the second from 13 September to 12 October 1850, and the third from 13 February to 12 March 1851. The analysis demonstrates that Varna, an important port city on the Black Sea, maintained a relatively routinized overland postal traffic with a limited volume of mail sent and received. The postal connections conducted via land routes primarily encompassed cities within the territory of present-day Bulgaria, indicating that the Varna Post Office functioned largely as a regional hub. Nevertheless, despite its limited volume, the postal network of the Varna Post Office is shown to have possessed a flexible structure capable of periodically expanding its geographical reach.

Anahtar Kelimeler

• Post Office
• Letter
• Varna
• Black Sea.

Kaynakça

1. ÇAKILCI, D. (2023). “Osmanlı Taşra Haberleşmesinde Değişim: İşletme, Mekân ve Kullanım Bağ-lamında Selânik Örneği (1794-1850)”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fa-kültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2023, Sayı: 58, s. 19-40
2. ÇETİN, C. (2011). “Osmanlı Devleti’nde Ulaşım ve İletişimin Örgütlenmesi.” Tarihin Peşinde: Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Sayı: 5, s. 17-38.
3. ÇETİN, C. (2013). ULAK YOL DURAK Anadolu Yollarında Padişah Postaları (Menzilhâneler) (1690-1750), İstanbul: Hikmetevi Yayınları.
4. DEMİR, T. (2006). Türkiye’de Posta, Telgraf ve Telefon Teşkilatının Tarihsel Gelişimi (1840-1920), Ankara: PTT Genel Müdürlüğü.
5. DÖNMEZ, Ç. (2024). 19. Yüzyılda Varna Şehri. Kahramanmaraş: T.C. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
6. ERSOY-HACISALİHOĞLU, N. (2011). “XIX. Yüzyılda Liman Şehri Varna'da Nüfus Yapısı ve Tica-ret”, Prof. Dr. Şevki Nezihi Aykut Armağanı (ed. Sarıyıldız, N., Çiçek, İ., Keskin, S., Pa-muk, Ş.), İstanbul: Etkin Yayınevi, s. 97-114
7. GHOBRIAL, J. P. (2020). Fısıldaşan Şehirler 17. Yüzyılda İstanbul, Londra ve Paris Arasında Bilgi Akışı. çev. Kahraman Şakul, İstanbul: Küre Yayınları.
8. GÖKBİLGİN, M. T. (1956). “Kanuni Sultan Süleyman Devri Başlarında Rumeli Eyaleti, Livaları, Şehir ve Kasabaları”, Belleten, Cilt: 20, Sayı: 78, s. 247-294.

9. GÜLSOY, U. (1992). “1828 Yılında İstanbul'a Getirilen Varnalı Muhacirler”, Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt: 7, Sayı: 1, s. 243-270.
10. HALAÇOĞLU, Y. (2014). Osmanlılarda Ulaşım ve Haberleşme (Menziller). İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayıncılık.
11. KARABACAK, S. (2022). Kırım Savaşında Bir Askeri Üs Olarak Varna, Kütahya: T.C. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı (Yayımlan-mamış Yüksek Lisans Tezi).
12. KARAL, E. Z. (1995). Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. Ankara: Devlet İstatis-tik Enstitüsü.
13. KIEL, M. (2012). “Varna”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 42, s. 524-527.
14. KOYUNCU, A. (2014). “Tuna Vilâyeti’nde Nüfus ve Demografi (1864-1877)”, Turkish Studies, Cilt: 9, Sayı: 4, s. 675- 737.
15. OĞUZ, A. (1994). Ceride-i Havadis Gazetesi'nde Çıkan Haber-Yazılar ve Değerlendirmesi (1840-1844). Ankara: T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Bilim Dalı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
16. ÖZDEMİR, O. (1998). Türkiye’de Modern Posta Teşkilatının Kuruluş ve Gelişimi. Eskişehir: T.C. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
17. TAŞDEMİR, M. (2012). “Klasik Devirde Osmanlı’da Kara Ulaşımı ve Yollar”, Osmanlı’da Ulaşım Kara-Deniz- Demiryolu (ed. Engin, V., Uçar, A., Doğan, O.), İstanbul: Çamlıca Basım Ya-yın.
18. TURGUT, T. (2018). Osmanlı İmparatorluğu Posta Tarihi, Tarifeler ve Posta Yolları (1840-1922), İstanbul: Alfa Yayınları.
19. WALSH, R. (2021), İrlandalı Bir Vaizin Gözüyle II. Mahmud İstanbul’u. (Çev. Zeynep Rona), İs-tanbul: Kitap Yayınevi.
20. YAZICI, N. (1992). “Tanzimat’ta Haberleşme ve Kara Taşımacılığı”, Ankara Üniversitesi Os-manlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), Sayı: 3, s. 333-377.