GEÇ OSMANLI DÖNEMİNDE İNEBOLU HAPİSHANESİ VE SUÇ DAĞILIMI

Öz

Bu çalışma, hapishane kurumunun tarihsel gelişimini ve Osmanlı Devleti’nde modern ceza ve infaz anlayışının şekillenmesini İnebolu Hapishanesi örneği üzerinden incelemektedir. Öncelikle hapishane kavramının etimolojik ve kavramsal çerçevesi ele alınmış, ardından Avrupa’da XVI. yüzyıldan itibaren ortaya çıkan modern hapishane sistemi ve cezalandırma anlayışındaki dönüşüm değerlendirilmiştir. Bedene yönelik cezaların yerini özgürlüğü bağlayıcı cezalara bırakması, hapishanenin yalnızca cezalandırma işlevi olan bir mekân olmaktan çıkıp suçlunun ıslahını ve topluma yeniden kazandırılmasını amaçlayan kurumsal bir yapıya dönüşmesiyle ilişkilendirilmiştir. Osmanlı Devleti’nde Tanzimat öncesinde mahbeslerin tutuklu ve hükümlülerin birlikte kaldığı, genellikle hükümet konakları ve kale zindanlarında bulunan mekânlar olduğu görülmektedir. Tanzimat sonrasında ise ceza mevzuatında yapılan düzenlemelerle modern hapishanelerin kurulması hedeflenmiştir. XIX. yüzyıl ortalarından itibaren çıkarılan ceza kanunları ve hapishane nizamnâmeleri bu süreci desteklemiş, ancak siyasi istikrarsızlıklar, ekonomik sorunlar ve savaşlar reformların uygulanmasını sınırlandırmıştır. Çalışmada İnebolu Hapishanesi’nin fiziki yapısı, rüştiye mektebinden hapishaneye dönüşümü, tamir girişimleri, kurumsal işleyişi, firar olayları ile mahkûm ve tutukluların sayısal dağılımları ve suç türleri analiz edilerek, taşra hapishanelerinin modernleşme sürecinde karşılaştığı yapısal ve idari sorunlar ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• İnebolu
• Hapishane
• Mahkûm.

İnebolu Prison and Crime Distribution in Late Ottoman Prisons: Analyses Based on Archival Records

Öz

This study examines the historical development of the prison institution and the formation of modern concepts of punishment and execution in the Ottoman Empire, using the example of İnebolu Prison. First, the etymological and conceptual framework of the prison concept is discussed, followed by an evaluation of the modern prison system and the transformation in the understanding of punishment that emerged in Europe from the 16th century onwards. The replacement of corporal punishment with penalties restricting freedom is associated with the prison evolving from a space solely for punishment into an institutional structure aimed at rehabilitating criminals and reintegrating them into society. In the Ottoman Empire before the Tanzimat, prisons were places where detainees and convicts were held together, usually located in government buildings and castle dungeons. After the Tanzimat, reforms in criminal legislation aimed to establish modern prisons. Criminal laws and prison regulations issued from the mid-19th century onwards supported this process, but political instability, economic problems, and wars limited the implementation of reforms. This study analyzes the physical structure of the İnebolu Prison, its transformation from a secondary school to a prison, repair attempts, institutional functioning, escape incidents, and the numerical distribution and types of crimes of prisoners and detainees, revealing the structural and administrative problems encountered by provincial prisons in the modernization process.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• İnebolu
• Prison
• Prisoner.

Kaynakça

1. ARSLAN, R. (2020), “20. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Hapishaneleri: Bartın Hapishanesi Örneği”, Belgi, 20 (2): 2116- 2140.
2. ATAR, Z. (2011), “20. Yüzyıl Başlarında Turgutlu Hapishanesinin Genel Durumu”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9 (1): 87-102.
3. BARDAKOĞLU, A. (1997), “Hapis”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 16, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 54-64.
4. BİLİRLİ T. (2020), “Kastamonu Valisi Mehmet Reşit Paşa’nın 1914 yılı Vilayet Gezisi Raporuna Göre Taşköprü, İnebolu, Araç ve Devrekâni İlçeleri”, Turkish Studies Historical Analysis, 15 (2): 391-406.
5. BOYNUKALIN, M. (2009), “Suç” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 37, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 453-547.
6. BOZKURT, N. (2012), “XX. Yüzyılın Başlarında Kütahya Hapishanesinin Genel Durumu”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5 (21): 261-277.
7. DAĞ, M. (2022), “Osmanlı Devleti’nde Bir Kaza Hapishanesinden Yansımalar: Tüm Yönleriyle Suruç Hapishanesi (1852–1920)”, Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6/2: 341–373.
8. DEMİRKOL, K. (2012), II. Meşrutiyet Döneminde Edirne Vilayeti Hapishaneleri, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. DEMİRKOL, K. (2017), “Edirne Vilayeti Örneğinde Osmanlı Hapishanesi Çalışanları”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 6, (1): 79-107.
10. DEMİRKOL, K. (2021), “Osmanlı’nın Son Dönemi’nde Edirne Vilayet Hapishanesi: Deveci Han”, Edirne Konferansları 1, (ed. Nurten Çetin), Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları.: 127-146
11. DEMİRYÜREK, H. (2019), Osmanlı Hapishaneleri 1913-1914, İstanbul: Babıali Kültür Yayınları.
12. DEVELLİOĞLU, F. (1984), Lügat, İstanbul: Aydın Kitabevi.
13. FOUCAULT, M. (2015), Hapishanenin Doğuşu, (çev. Mehmet Ali Kılıçbay), Ankara: İmge Yayınları.
14. GÖNEN, Yasemin S. (2005), “Osmanlı İmparatorluğu’nda Hapishaneleri İyileştirme Girişimi, 1917 Yılı”, Hapishane Kitabı, (ed. Emine Gürsoy Naskali-Hilal Oytun Altun), İstanbul: Kitabevi Yayınları: 173-181.
15. GÖNEN, Yasemin S. (2008), “Osmanlının Yüzlerce Yıl Süren Cezalandırma ve Korkutma Refleksi: Prangaya Vurma”, Osmanlı’da Asayiş, Suç ve Ceza 18.-19. Yüzyıllar, (ed. Noemi Levy-Alexandre Toumarkıne), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları: 163-189.
16. GÖNÜLLÜ, Ali R. (2011), “Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Isparta Hapishanesi (1867-1920)”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 29: 349-392.
17. İPŞİRLİ, M. (2019), “Kürek Cezası”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), C. Ek-2, (3. Basım), Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 112-114.
18. İŞBİLİR, Ö. (2019), “Kalebend”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt Ek-2, (3. Basım), Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 5-7.
19. KARACA, A. (2005), “XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Fahişe Hatunlara Uygulanan Cezalar: Hapis ve Sürgün”, Hapishane Kitabı, (ed. Emine Gürsoy Naskali-Hilal Oytun Altun), İstanbul: Kitabevi Yayınları: 152-162.
20. KÖSE O. (2008), “20. Yüzyıl Başları Trabzon Vilayeti’nde Suçlar, Suçlular ve Hapishaneler” Köse, O., (Ed.), İlkadım’dan Cumhuriyet’e Milli Mücadele, İstanbul: Samsun İlkadım Belediyesi Kültür Müdürlüğü Yayınları: 27-45.
21. ÖZÇELİK, M. (2011), “Mütareke Dönemi’nde Osmanlı Hapishanelerinin Durumu” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7/14: 16-37.
22. PAKALIN, M. Z. (1963), Tarih Deyimleri ve Terimler Sözlüğü, C. 3, İstanbul: MEB Yayınları.
23. SARIKÖSE, B., SARIKÖSE TURHAN, S. (2025), “Osmanlı’da Zindan Kalelerden Modern Hapishanelere”, Osmanlı Hapishane Araştırmaları, Ankara: Berikan Yayınlar: 1-29.
24. SAYGILI, A. (2004), “Mikro İktidarın Bir Fiziği: Hapishane”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 53/2: 177-196.
25. SCHULL, K. (1986), “Tutuklu Sayımı: Jön Türklerin Sistematik Bir Şekilde Hapsihane İstatistikleri Toplama Çalışmaları ve Bunlarına 1911-1918 Hapishane Reformu Üzerinde Etkileleri”, Osmanlı’da Asayiş, Suç ve Ceza 18.-19. Yüzyıllar, (ed. Noemi Levy-Alexandre Toumarkıne), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.: 212-238.
26. ŞEMSEDDİN S. (1978), Kamus-ı Türki, İstanbul: Çağrı Yayınları.
27. TEKİN, S. – ÖZKES, S. (2008), “Cumhuriyet Öncesi Türkiye’de Hapishane Sorunu”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, VII/16-17: 187-201.
28. TÜRKKAN, H. (2020), “XX. Yüzyıl Başlarında Gerede Hapishanesi”, Belgi, 20/II: 2823-2840.
29. YILDIZ, G. (2012), Mapusâne Osmanlı Hapishanelerinin Kuruluş Serüveni (1839-1908), İstanbul: Kitabevi Yayınları.
30. YILDIZ, Ö. (2015), “Osmanlı Hapishaneleri Üzerine Bir Değerlendirme: Karesi Hapishanesi Örneği”, Akademik Bakış, 9/17: 91-111.