ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA ATATÜRK DÖNEMİ CUMHURBAŞKANI ÖZEL AF KARARLARI (CİNAYET SUÇLARINDAN AFFEDİLENLER)

Öz

Af, belirli bir suçtan hüküm giymiş suçluların tamamının ya da bir kısmının cezasının çektirilmesine son verilmesi veya cezasının bir kısmının infazından vazgeçilmesidir. Devletin, hukuki normların belirleyicisi olduğu dönemlerden beri çeşitli gerekçelerle af ilanına başvurulmuştur. Cumhuriyet öncesi Türk devletlerinde olduğu gibi Cumhuriyet döneminde de devam eden bu uygulama biri genel af ve diğeri de özel af olmak üzere iki kategoride hayata geçirilmiştir. Bunlardan genel af ilanı sadece TBMM’nin yetkisi dahilinde iken özel af ilanı hususunda ise TBMM’nin yanı sıra 1924 Anayasası’nın 42. Maddesi gereğince Cumhurbaşkanı da yetkili kılınmıştır. Yapılan literatür taramasında Atatürk dönemi özel af kararlarını müstakil ve ayrıntılı bir şekilde inceleyen, affedilenlere ilişkin istatistiksel verileri gün ışığına çıkartan bir çalışmaya rastlanılamamıştır. Buradan hareketle bu çalışmanın başlıca amacı, Atatürk dönemi özel af kararlarını (1924-1938) arşiv belgeleri ışığında ele almak ve bu kararlar kapsamında affedilenlere ilişkin kimlik, cezaevi, hükümlülük süresi vb. bilgileri belirleyerek af tarihi ile ilgili istatistiksel verileri literatüre kazandırmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhurbaşkanı
• Özel Af
• Cinayet
• Suç
• Mahkûm.

IN THE LIGHT OF ARCHIVAL DOCUMENTS: SPECIAL AMNESTY DECREES UNDER ATATÜRK’S PRESIDENCY (THOSE PARDONED FOR MURDER OFFENSES)

Öz

Amnesty is the termination of the execution of a sentence or the remission of a part of the sentence for all or a group of criminals convicted of a certain offense. Since the times when the state was the determinant of legal norms, amnesties have been declared for various reasons. The practice of amnesty, which continued in the Republican period as in the pre-republican Turkish states, was implemented in two categories: general amnesty and special amnesty. While the general amnesty was only within the competence of the Grand National Assembly of Türkiye, the president was delegated the authority to declare special amnesty in accordance with Article 42 of the 1924 Constitution. In the literature, there is hardly any study that analyzes the special amnesty decrees of the Atatürk period in a detached and detailed manner, or brings to light any statistical data on those who were pardoned. This study hence aims to analyze the special amnesty decrees in the Atatürk period (1924-1938) in the light of archival documents and to bring statistical data on the history of amnesty to the literature, detecting the identities, prisons, conviction periods, and such pieces of information about those pardoned.

Anahtar Kelimeler

• President
• Special Amnesty
• Murder Offense
• Convict.

Kaynakça

1. ADAM, T. (1941). “Af Salahiyeti”. Adliye Ceridesi, Ankara: Yeni Cezaevi Matbaası, 32/11: 849-867.
2. AKAGÜNDÜZ, M. (2006). Cumhuriyet Döneminde Çıkarılan Af Kanunları (1923-1960). Fırat Üni-versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yüksek Lisans Tezi).
3. AKBULUT, B. (2020). “Kasten Öldürme Suçunun Nitelikli Halleri”. Adalet Dergisi. 65: 99-165.
4. AKBULUT, İ. (1995). “Türk Hukukunda Af”, Yargıtay Dergisi. 21/4: 446-465.
5. ALTUNKAŞ, A. (2023). “Türk Ceza Hukukunda Af”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi. 166: 1-60.
6. ARMAĞAN, S. (2001). “Anayasa Hukuku Açısından Af Yetkisinin Değerlendirilmesi”. Anayasa Yargısı. 17/1: 344- 386.
7. AYBARS, E. (1982). İstiklal Mahkemeleri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
8. BİLGE, S. (1943a). “Ceza Hukukunda Af”. Adliye Ceridesi. Ankara: Yeni Cezaevi Matbaası. 34/10: 881-895.

9. BİLGE, S. (1943b). “Ceza Hukukunda Af”. Adliye Ceridesi. Ankara: Yeni Cezaevi Matbaası. 34/9: 760-771.
10. BOYNUKALIN, M. (2009). “Suç”. TDV İslam Ansiklopedisi. 37: 453-457.
11. DÖNMEZER, S. ve ERMAN, S. (1994). Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku Genel Kısım. C. III, İstanbul: Beta Basım Yayım.
12. GÜLER, F. (2024). “Türk Siyasal Hayatında Cumhurbaşkanının Bireysel Özel Af Yetkisi ve Uygu-laması”, İnsan & Toplum Dergisi. 14/3: 181-209.
13. HASSAN, Ü. (1972). “Ölüm Cezası Sorunu: Kritik Bir Yaklaşım”. Ankara Üniversitesi Siyasal Bil-giler Fakültesi Dergisi. 27/1: 75-116.
14. İDEM, T. (2026). “İnönü Dönemi Cumhurbaşkanı Özel Af Kararları (Kamu Düzenine Karşı İşle-nen Suçlardan Affedilenler)”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 41: 1-28.
15. İDEM, T. ve ESER, G. (2025). “Arşiv Belgelerine Göre Celal Bayar Döneminde Alınan Cumhur-başkanı Özel Af Kararları”. Atatürk İlkeleri ve Cumhuriyet Tarihinden Örnekler. Ed. Mikail Kolutek ve İsa Kalaycı. İstanbul: Kitap Dünyası, 257-282.
16. KEYMAN, S. (1965). Türk Hukukunda Af (Genel Af-Özel Af). Ankara: Ankara Üniversitesi Bası-mevi.
17. KİLİ, S. ve GÖZÜBÜYÜK, Ş. (2000). Türk Anayasa Metinleri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
18. MERAY, S. L. (1944). Ceza Hukukunda Af Konusu Üzerine Bir Deneme. Ankara: Türk Hukuk Ku-rumu Yayınları.
19. MHAIDI, G. S. (2023). Türk Hukuku’nda Af. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Dok-tora Tezi)
20. ÖZEK, Ç. (1959). “Umumi Af”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. 24/1-4: 118-175.
21. SINMAZ SÖNMEZ, C. (2006). “Cumhuriyet Dönemi Genel Af Tartışmaları ve Uygulamaları Üze-rine”. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3: 77-100.
22. SINMAZ SÖNMEZ, C. (2012). “Demokrat Parti İktidarının İlk İcraatlarına Bir Örnek: “Bazı Suç ve Cezaların Affı Hakkında Kanun”. Yönetim Bilimleri Dergisi. 10/20: 111-136.
23. SINMAZ SÖNMEZ, C. (2005) Cumhuriyet Döneminde Çıkarılan Af Yasaları ve Topluma Yansıma-ları (1923- 1974). Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü. (Doktora Tezi).
24. SOYASLAN, D. (2001). “Af”. Anayasa Yargısı. 17/1: 412-437.
25. SOYASLAN, D. (1998). Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Yetkin Yayınları.
26. YARIMBATAN, G. (2020). “Türk Anayasa Mahkemesi Kararları Işığında Af Yetkisinin Kullanımı”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi. 150: 51-84.
27. YILMAZ, S. (1996). 12 Eylül 1980-1984 Yılları Arasında Sıkıyönetim Askeri Mahkemelerince Ölüm Cezasına Çarptırılan ve Bu Cezaları İnfaz Edilen Hükümlülerin Dava Dosyalarının İncelen-mesi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yüksek Lisans Tezi).