KADİM TÜRK YURDU ALTAYLAR: BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI YILLARINDAKİ GENEL DURUMU ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Altay coğrafyası, Sibirya’nın güneyinde yer alan kadim Türk yurtlarından birisidir. Tarih boyunca farklı dönemlerde siyasi, askerî ve sosyo-kültürel nitelikte önemli kırılmalara sahne olmuş, Çarlık Rusya’nın hâkimiyeti altına girmesinin ardından özellikle siyasi, kültürel, dinî, ekonomik ve etnik alanlarda belirgin değişim ve dönüşümler yaşamıştır. Altayların kültürel, ekonomik ve özellikle etnik yapısını etkileyen başlıca gelişmelerden biri de Birinci Dünya Savaşı yıllarında meydana gelen olaylardır. Çarlık Rusya’nın İtilaf Devletleri safında savaşa katılması, Sibirya ve Altay bölgesinde de savaşın çok boyutlu etkilerinin hissedilmesine yol açmıştır. Bu dönemde cephenin asker ihtiyacı ile geri hizmetlerin nüfus gücü gereksinimlerini karşılamaya yönelik seferberlikler; gıda, giyim, hayvan ve diğer maddi kaynakların zorunlu temini, bölgenin ekonomik yapısını zayıflatmış ve toplumsal yaşam üzerinde ciddi baskılar oluşturmuştur. Öte yandan, imparatorluğun uzak bölgesi olan Sibirya, siyasi suçluların ve savaş esirlerinin sürgün edildiği bir alan hâline gelmiş; Altaylar başta olmak üzere bölge genelinde yoğun bir nüfus hareketliliğine maruz kalmıştır. Farklı etnik ve kültürel kökenlere mensup esirler ile hükümlülerin bölgeye yerleştirilmesi, etnik yapıyı ve sosyal hayatı olumsuz yönde etkilerken, toplumsal huzursuzlukları da artırmıştır. Savaşın askerî ve ekonomik gereksinimleri, Altaylarda bir sömürü ve asimilasyon düzeni yaratmış, bu süreç yerli halk ve Türk toplulukları açısından sosyo-ekonomik ve kültürel düzeyde derin ve kalıcı yıkımlara yol açmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Genel Türk Tarihi
• Türk halkları
• Sibirya
• Altaylar
• Birinci Dünya Savaşı

ANCIENT TURKIC HOMELAND ALTAI: A STUDY ON ITS GENERAL SI-TUATION DURING THE FIRST WORLD WAR YEARS

Öz

The Altai region is one of the ancient homelands of the Turks, located in southern Siberia. Throughout history, it has witnessed significant political, military, and socio-cultural upheavals during different periods. Following its incorporation into the Russian Empire, it experienced marked changes and transformations, particularly in the political, cultural, religious, economic, and ethnic spheres. One of the main developments affecting the cultural, economic and, in particular, ethnic structure of the Altai region was the events that took place during the First World War. The Tsarist Russian Empire's entry into the war on the side of the Entente Powers led to the multidi-mensional effects of the war being felt in Siberia and the Altai region as well. During this period, mobilisations to meet the front's need for soldiers and the population's need for rear services, as well as the compulsory procure-ment of food, clothing, animals and other material resources, weakened the region's economic structure and placed serious pressure on social life. On the other hand, Siberia, a remote region of the empire, became an area of exile for political prisoners and prisoners of war; the region, particularly the Altai, experienced intense population movement. The settlement of prisoners and convicts of different ethnic and cultural origins in the region negatively affected the ethnic structure and social life, while also increasing social unrest. The military and economic demands of the war created a system of exploitation and assimilation in the Altai region, a process that caused deep and lasting socio-economic and cultural destruction for the indigenous people and Turkic communities.

Anahtar Kelimeler

• General Turkish History
• Turkish peoples
• Siberia
• Altai
• World War I

Kaynakça

1. ANTEPLİOĞLU, D. (2022). “1916 Türkistan İsyanı Bağlamında Çarlık Rusya’sının Baskı ve Ce-zalandırma Politikası”. AHBVÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi. II/6: 99-110.
2. ASKER, A. (2017). “I. Dünya Savaşı’nda Rusya: Toplum ve Elitler”. I. Dünya Savaşı’nda Karade-niz ve Kafkasya: Askerî, Siyasî ve Sosyal Gelişmeler. (ed. Mehmet Okur vd.). Trabzon: KTÜ Yayınları. 533-554.
3. AYNAKUL, G. (2014). “Birinci Dünya Savaşı’nda Rus Cephesi ve Cephe Gerisinde Türkistan İs-yanı: Kırgızistan Örneği”. 1914’ten 2014’e 100’üncü Yılında Birinci Dünya Savaşı’nı An-lamak. Uluslararası Sempozyum (20-21 Kasım 2014). İstanbul: Harp Akademileri Ba-sımevi: 503-514.
4. Aziatskaya Rossiya, Ludi i Poryadki za Uralom. Cilt 1. (1914). Altayskiy Okrug. San-Petersburg: 391-430.
5. BAKAN, S. (2022). “Savaş, Dünya Ekonomisi ve Finansal Piyasalar İçin De Felaket Mi?”. Inter-national Journal of Economics, Politics, Humanities & Social Sciences. V/2: 59-74.
6. BOÇANOVA, G. A. (2004). “Novonikolayevskiy Voyenno-Promışlennıy Komitet: Sozdaniye i Deyatelnost (1915-1916 gg.)”. Mestnoye Samoupravleniye v İstorii Sibiri XIX - XX ve-kov: Sbornik Materialov Regionalnoy Nauçnoy Konferentsii (2004). Novosibirsk: RA Nauk: 150-160.
7. ÇEREPOV, A. İ. (1953). Barnaul. Barnaul: Altayskoye Knijnoye izdatelstvo.
8. DIYKANBEYAVA, M. (2014). “1916 Yılındaki Kırgız Mücadelesi: Ürkün”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. III/3: 112-126.

9. FABRİKA, YU. A. (2001). Sibirskiy Şit (Stanovleniye Sibirskogo Voinstva i Voyennıye Deyateli Sibiri). Novosibirsk: Gos. Pred. "Novosibirskiy Poligraficheskiy Kombinat".
10. Gazeta Sibir (irkutsk), 18 Şubat 1917.
11. GÜZEL, S. (2023). “Almanya ve Rusya’nın Birinci Dünya Savaşı Öncesi Politikalarının Korkak Tavuk Modellemesi Kapsamında İncelenmesi ve Avrupa Güvenlik Mimarisine Etkisinin Analizi”. Journal of Diplomatic Research. V/1: 42-55.
12. GOLOVAÇEV, P. M. (1914). Ekonomicheskaya Geografiya Sibiri. Moskova: İzdaniya Mosk. Uni.
13. GORYUŞKİN, L. M. (1979). “Krestyanskoye Dvijeniye v Sibiri v Godı Pervoy Mirovoy Voynı”. Seriya obshch. nauk. XI/3. Izv. SO AN SSSR.
14. GORYUŞKİN, L. M. vd. (1978). Novosibirsk V İstoricheskom Proshlom (konets XIX - naçalo XX v). Novosibirsk: Nauka.
15. GORYUŞKİN, L. M. vd. (1987). Krestyanskoye Dvijeniye v Sibiri. 1914-1917 gg. Novosibirsk: Nauka.
16. GÖZCÜ, A. (2016). “I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti’nin Gündelik Hayatından Kesitler”. Çağ-daş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi. XVI/32: 133-67.
17. HRAMKOV, A. A. (1975). “Doneseniya “O Nastroyeniyah Naseleniya” Kak İstoçnik Dlya İzuçe-niya Krestyanskogo Dvijeniya v Sibiri Nakanune 1917 g”. Krestyanstvo Sibiri XVIII - nachala XX v. (ed. Leonid Goryuşkin). Novosibirsk: Nauka. 207-217.
18. HRAMKOV, A. A. (1958). “Krestyanskoye Dvijeniye v Tomskoy Gubernii v Dni Vseobşey Mobi-lizatsii v İyule 1914 g”. Sbornik Nauçnoissledovatelskih Rabot Kafedr Obşestvennıh Nauk Tomskogo Politehniçeskogo İnstituta. (ed. İ. T. Belimov). Tomsk: İzd. Uni. Tomsk. 56-72.
19. KARA, F. (2011). “1916 Kırgız Büyük İsyanı; Ürkün”. Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. VI/2: 537-546.
20. KİJAYEVA, T. A. (2005). “Obşestvennıye Nastroyeniya Naseleniya Altaya v Godı Pervoy Mi-rovoy Voynı”. Za rod svoy, za Otechestvo. Barnaul: Nauka. 38-39.
21. KOPILOV, V. A. vd. (1995). Sibirskiy Voyennyy Okrug. Pervyye Stranitsy İstorii (1865-1917). Novosibirsk: İzd. Uni. Novosibirsk.
22. KOŞELEV, V. S. (2014). “Pervaya Mirovaya Voyna: İstoki, Prichinı, Posledstviya”. Pervaya Mi-rovaya Voyna V İstoricheskikh Sudbah Yevropı: Sb. Materialov Mejdunar. Nauch. Konf. (2014). Minsk: Tsentr BGU: 10-24.
23. KÖSE, İ. (2022). “Birinci Dünya Savaşı Öncesi Türk Boğazları Askeri Jeo-Politiği: Çarlık Rusya-sı’nın Boğazları İşgal Planları”. Tarih İncelemeleri Dergisi. XXXVII/1: 277-304.
24. KRAYEV, F. M. (1916). Geografiya Tomskoy Gubernii. Tomsk: Изд. кн. маг. П. И. Макушина.
25. KROTT, İ. İ. (2011). “Selskoye Hozyaystvo Zapadnoy Sibiri, 1914–1917 gg”. Voprosı İstorii. 11: 103-118.
26. MAKARÇUK, S. V. (2001). “Sozdaniye Voyenno-Promışlennıh Komitetov v Akmolinskoy Oblas-ti v Godı Pervoy Mirovoy Voynı”. Stepnoy Kray: Zona Vzaimodeystviya Russkogo İ Ka-zakhskogo Narodov (XVIII-XX vv.): II Mejdunar. nauch. konf.: Tez. dokl. i soobshch. (2001). Omsk – Kokşetau: İzd. Omskogo Gos. Uni: 50-60.
27. MİLLER, A. S. - N. V. BEZRYADİN (1993). Novosibirsk 100 Let, Sobıtiya Lyudi. Novosibirsk: Novosibirskoye Knijnoye İzdatelstvo.
28. NAGNİBEDA, V. YA. (1917). Tomskaya Guberniya. Statistiçeskiy Oçerk. Tomsk: İzd. T. Gos. Uni.
29. OLEH, L. G. (2005). İstoriya Sibiri. Novosibirsk: İzd. Sibirskoye Soglaşeniye.
30. PORŞNEVA, O. S. (2000). Mentalitet i Sotsial’noye Povedeniye Rabochikh, Krestyan i Soldat Rossii v Period Pervoy Mirovoy Voyny (1914 - 1918 gg.). Yekaterinburg: Dissertatsiya.
31. RINKOV, V. M. (2009). “Selskoye Hozyaystvo Zapadnoy Sibiri v Godı Pervoy Mirovoy Voynı: Opıt Gosudarstvennogo Regulirovaniya”. Vestnik Tomskogo Gosudarstvennogo Uni-versiteta. İstoriya. IV/8: 71-77.
32. RINKOV, V. M. (2015). “Agrarnaya Ekonomika Sibiri v Godı Pervoy Mirovoy i Grajdanskoy Voyn: Problema İnterpretatsii Statistiçeskih İstoçnikov”. İdei i İdealı. IV/26: 42-50.
33. SOMUNCUOĞLU, A. (2002). “Altay Cumhuriyeti”. Türkler. Cilt 20. (ed. Hasan Celal Güzel vd.). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. 141-148.
34. ŞİLOVSKİY, M. İ. (2005). “Politicheskiye Protsessı v Sibiri v Period Pervoy Mirovoy Voynı (İyul 1914 - Fevral 1918 g.)”. Voprosı İstorii Sibiri XX Veka. Sayı 7: 60-72.
35. TANSÜ, Yunus Emre – Ali ÖZDEMİR (2018). “Çarlık Rusya’sına Karşı 1916 Türkistan İsyanı”. Turkish Studies. XIII/8: 247-257.
36. TARNOVSKİY, K. N. (1956). “Komitet po Delam Metallurgiçeskoy Promışlennosti i Monopolis-tiçeskiye Organizatsii”. İstoricheskiye Zapiski. Sayı 57: 80-143.
37. TUNÇER KILAVUZ, İ. (2017). “Rus Milliyetçiliğinin Kökenleri: 1917 Öncesi Rus Milliyetçiliği”. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. Sayı 34: 198-216.
38. VİGANDT, L. (2014). “Altay v Pervoy Mirovoy Voyne”. Kultura Altayskogo Kraya. Sayı 2: 28-29.
39. VTORUŞİN, M. İ. (2013). “Snabjençeskiy Krizis Sibirskogo Regiona Rossiyskoy İmperii v Period Pervoy Mirovoy Voynı (1914-1916 gg.)”. Sibir v Voynah Naçala XX Veka: Materialı Si-birskogo İstoriçeskogo Foruma (2013). Krasnoyarsk: İzd. Rezonans: 106-110.
40. YEREMİN, İ. A. (2005). “Mobilizatsiya Materialnıh i Lyudskih Resursov Altayskogo Okruga v Godı Pervoy Mirovoy Voynı”. Za Rod Svoy, Za Otechestvo. Barnaul: Nauka. 28-33.
41. YEREMİN, İ. A. - T. A. KİJAYEVA (2005). “Altay v Gody Pervoy Mirovoy Voynı (1914-1918 gg.)”. İstoriya Altayskogo Kraya v XVIII-XX vv.: Nauchnyye i Dokumentalnıye Materialı. (ed. T. K. Shcheglova - A. V. Kontev). Barnaul: Izd-Vo BGPU. 225-237.
42. YILMAZ, M. E. (2007). “Westphalia’dan Günümüze Savaş”. Uluslararası İlişkiler Dergisi. IV/14: 17-38.
43. YILMAZ VURGUN, S. (2016). “1916 Türkistan İsyanı”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırma-ları Dergisi. Sayı 40: 315- 325.
44. ZİNOVYEV, V. P. - S. F. FOMİNIH (2014). “Sibir Kak Strategiçeskiy Resurs Rossii v Period Per-voy Mirovoy Voynı”. Rusin. III/37: 48-61.