Quarantine, Trade, and Sovereignty: Power Struggles within the Supreme Council of Health (1838–1909)

Öz

This study examines the institutional structure, spheres of authority, and the bureaucratic and diplomatic disputes that emerged in the decision-making processes of the Supreme Council of Health, which was established in the Ottoman Empire on 19 April 1838 to combat epidemic diseases. Quarantine practices were intended to be administered under a centralized authority; however, the inclusion of foreign state representatives endowed the decision-making mechanism with an international character. With the adoption of the regulation dated 31 May 1840, the council’s organization and powers were defined, yet the principle of majority voting gradually led to a numerical balance in favor of foreign representatives. The study addresses struggles over authority particularly in critical areas such as the appointment and dismissal of quarantine officials and the management of public health revenues on the basis of archival documents. This situation rendered the administrative sovereignty of the Ottoman state contested. Disturbed by these developments, Sultan Abdülhamid II (1842-1918) undertook initiatives to alter the balance within the council in favor of the Ottoman state. These interventions, however, failed to produce lasting results due to resistance from foreign representatives. The example of the 1909 Paris Sanitary Conference demonstrates that disputes within the council were transferred to international platforms, thereby increasing opportunities for external intervention. All these processes are examined in this study within the framework of Ottoman archival documents.

Anahtar Kelimeler

• Supreme Council of Health
• Ottoman Quarantine System
• Epidemic Diseases
• Administrative Sovereignty
• International Intervention

KARANTİNA, TİCARET VE EGEMENLİK: MECLİS-İ UMÛR-I SIHHİYE’DE YETKİ MÜCADELESİ (1838–1909)

Öz

Bu çalışma, 19 Nisan 1838’de Osmanlı Devleti’nde salgın hastalıklarla mücadele amacıyla kurulan Meclis-i Umûr-ı Sıhhiye’nin kurumsal yapısını, yetki alanlarını ve karar alma süreçlerinde ortaya çıkan bürokratik ve diplomatik ihtilafları incelemektedir. Karantina uygulamalarının merkezî bir idare altında yürütülmesi hedeflenmiş; ancak meclise yabancı devlet temsilcilerinin dâhil edilmesi, karar mekanizmasına uluslararası bir nitelik kazandırmıştır. 31 Mayıs 1840 tarihli layihanın kabulüyle meclisin işleyişi ve yetkileri belirlenmiş; kararların oy çokluğu esasına göre alınması, zamanla meclis içindeki sayısal dengenin yabancı temsilciler lehine şekillenmesine yol açmıştır. Çalışma, özellikle karantina memurlarının tayin ve azil işlemleri, sıhhiye vergilerinin yönetimi gibi kritik alanlarda yaşanan yetki mücadelelerini arşiv belgeleri ışığında ele almaktadır. Bu durum, Osmanlı Devleti’nin idarî egemenliğini tartışmalı hâle getirmiştir. Sultan II. Abdülhamid (1842-1918), bu durumdan rahatsızlık duyarak meclis dengesini Osmanlı Devleti lehine değiştirmeye yönelik girişimlerde bulunmuştur. Ancak bu müdahaleler, yabancı temsilcilerin direnci nedeniyle kalıcı sonuçlar doğurmamıştır. 1909 Paris Sıhhiye Konferansı örneği, meclis bünyesinde yaşanan ihtilafların uluslararası platformlara taşınarak dış müdahale imkânlarını artırdığını göstermektedir. Tüm bu süreçler çalışmada Osmanlı arşiv belgeleri çerçevesinde ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Meclis-i Umûr-ı Sıhhiye
• Osmanlı Karantina Sistemi
• Salgın Hastalıklar
• İdarî Egemenlik
• Uluslararası Müdahale

Kaynakça

1. AHMAD, F. (1996). İttihatçılıktan Kapitalizme. İstanbul: Kaynak Yayınları.
2. AHMED MİTHAT EFENDİ (1318/1900). “Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye’de Karantina Yani Usûl-i Tahaffuzun Tarihçesi”. Salnâme-i Nezâret-i Umûr-ı Hâriciye. Dersaadet: Matbaa-i Osmaniye.
3. AKYILDIZ, A. (2002). Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme. İstanbul: İletişim Yayınları.
4. Annuaire Oriental du commerce de l’industrie de l'administration et de la magistrature. (1893–1894). Constantinople: Cervati Frères & Cie.
5. AYAR, M. (2007). Osmanlı Devleti’nde Kolera: İstanbul Örneği (1892–1895). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
6. BENLİ, K. (2017). Klasik dönem Osmanlı sağlık sistemi ve salgın hastalıklar (1300–1600) [Ya-yımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
7. BEYDİLLİ, K. (2019). “Mehmed Ali Paşa”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVIII: 218–220. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. BINZOUBA, M. M. (2015). Mehmed Namık Paşa’nın Askerî ve Siyasî Hayatı (1804–1892). (Ya-yımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi.

9. BRONZA, B. (2019). “Austrian Measures for Prevention and Control of the Plague Epidemic Along the Border with the Ottoman Empire during the 18th Century”.
10. History of Medicine, 50/4: 175–195.
11. BULMUŞ, B. (2012). Plague, Quarantines and Geopolitics in the Ottoman Empire. Edinburgh: Edinburgh University Press.
12. CAN, M.-ŞAHİN, A. A. (2021). “Osmanlı Elçileri ve Karantina”. Osmanlı Tarih Araştırmaları Merkezi Dergisi (OTAM), 49: 1–25.
13. ÇEVİK AZAP, P. (2023). Tophane-i Âmire Müşiriyeti. İstanbul: Timaş Akademi.
14. ÇİL, H. (2023). “Hıfzıssıhha Umum Başmüfettişi Charles Bonkowski Paşa’nın Osmanlı Türki-ye’sinde Başgösteren 1893–1895 Kolera Salgını Sırasında Aldığı Sağlık Önlemleri”. Os-manlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 24/1, 105–137.
15. ÇİL, H. (2025). Osmanlı Sıhhiye Teşkilatı (1838-1920). Konya: Kitabevi Yayınları.
16. FAİVRE, P. (1908). L’administration sanitaire internationale et nationale. Ancienne Librairie Germer Baillière et Cie, Félix Alcan.
17. GÜNERGUN, F. (1992). “XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Kimyager-Eczacı Bonkowski Paşa (1841–1905)”. I. Türk Tıp Tarihi Kongresi (İstanbul, 17–19 Şubat 1988) Bildirileri içinde, 229–252. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. HUBER, V. (2006). "The Unification of the Globe by Disease? The International Sanitary Confe-rences on Cholera, 1851–1894." The Historical Journal, 49(2), 453–476.
19. KÂHYA, E. – ERDEMİR, A. D. (2000). Bilimin Işığında Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Tıp ve Sağlık Kurumları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. FAUVEL, S. A. (1873). Recueil des travaux du Comité consultatif d’hygiène publique de France et des actes officiels de l’administration sanitaire (Tome II). Librairie J.-B. Baillière & Fils.
21. LIVI BACCI, M. (2009). Avrupa’da Nüfus Hareketleri. Çev. M. Timuçin Binder. İstanbul: Litera-tür Yayınları.
22. LYNTERIS, C. (2022). Visual Plague: The Emergence of Epidemic Photography.
23. London: MIT Press.
24. NİZAMOĞLU, A. (2026). Geç Osmanlı döneminin sivil sağlık işleri müessesesi: Meclis-i Âlî-i Sıh-hî. Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları, 30, 19–30.
25. NIKIFORUK, A. (2001). Mahşerin Dördüncü Atlısı: Salgın ve Bulaşıcı Hastalıklar Tarihi. Çev. Selahattin Erkanlı. İstanbul: İletişim Yayınları.
26. SARIYILDIZ, G. (1994). Karantina Meclisi’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri. BELLETEN, 58(222), 329-376.
27. SARIYILDIZ, G. (2001). “Karantina”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXIV: 462-465. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
28. SARIYILDIZ, G. (2015). “Osmanlı Sıhhiye Rüsum Tarifesi ve Muhtelit Sıhhiye Rüsum Tarifesi Komisyonları: Kapitülasyona Giden Süreç”. Osmanlı’dan Cumhuriyete Sosyo-Kültürel ve Siyasi Yansımaları: Ali İhsan Gencer Anısına, haz. G. Sarıyıldız vd., 273-315. İstanbul: De-rin Yayınları.
29. Salnâme-i Nezâret-i Hâriciye (Def‘a 3). (1318/1901). Dersaadet: Hariciye Sicill-i Ahvâl Müdü-riyeti Matbaası.
30. ŞEHSUVAROĞLU, B. N. (1958). “Türkiye Karantina Tarihine Giriş I-II-III”.
31. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası.
32. TEKİR, S. (2019). “Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti’nin Kuruluşu ve Erken Cumhuriyet Dönemindeki Faaliyetleri (1920–1930)”. Belgi Dergisi, XVIII/2, Pamukkale Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayını, Denizli, s. 1301–1326.
33. TERZİYAN, T., & ETKER, Ş. (2023). Türkiye tıp tarihinin Latince kaynakları: Dissertatio inau-guralis medica de peste orientali, Marcus Marchand, Constantinopolitanus (1831). Os-manlı Bilimi Araştırmaları, 24(2), 275–309.
34. TOY, J. – MÉRIGNHAC, M. A. (1905). La Réglementation de la Défense Sanitaire contre la Peste, le Choléra et la Fièvre Jaune. Paris: J.-B. Baillière et Fils.
35. VARLIK, N. (2015). Plague and Empire in the Early Modern Mediterranean World: The Otto-man Experience, 1347– 1600. New York: Cambridge University Press.
36. VARLIK, N. (Ed.). (2017). Plague and Contagion in the Islamic Mediterranean: New Histories of Disease in Ottoman Society. Kalamazoo: Arc Humanities Press.
37. VARLIK, N. (2017b). Akdeniz dünyasında ve Osmanlılarda veba (1347-1600) (H. Yalın, Çev.). Kitap Yayınevi.
38. YILDIRIM, N. (1985). “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Koruyucu Sağlık Uygulamaları”.
39. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, V: 1315-1335. İstanbul: İletişim Ya-yınları.
40. YILDIRIM, N. (2014). 14. Yüzyıldan Cumhuriyet’e Hastalıklar, Hastaneler, Kurumlar. Sağlık Tarihi Yazıları-1, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
41. YILMAZ, Ö. (2024). “Forty-Eight Years in Ottoman Service: General Inspector of Quarantines Dr. Bartoletti Efendi and His Activities (1840–1888)”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, sy. 21 (Haziran): 283–312.