ORTA GREKÇE ETKİSİNDEKİ BİR ESKİ BULGAR YAZITINDA ASKERÎ TEŞKİLAT ÜZERİNE DİKKATLER: HAN KURUM II

Öz

Bu çalışma, Varna Arkeoloji Müzesi envanterinde (No. III 934) korunan ve yaklaşık 813 yılına tarihlenen bir Eski Bulgar yazıtı ışığında, Eski Bulgar askerî teşkilâtının hiyerarşik yapısını ve savaş düzenini analiz etmektedir. Yazıt, Han Kurum II olarak anılacağı gibi Doğu Roma İmparatorluğu ile süregelen savaşlar sırasında, ordunun stratejik iş bölümünü ve komuta zincirini kaydeden değerli verilere sahiptir. Makalenin odak noktası, metinde geçen ve Altay kökenli “sarak” kavramıyla açıklanan ordunun kanat düzeninin rekonstrüksiyonudur. Filolojik incelemeler, ordu-nun geleneksel bozkır devletlerinde görülen merkez, sağ (doğu) ve sol (batı) olmak üzere üçlü bir sisteme göre yapılandırıldığını ortaya koymaktadır. Yazıtta, hiyerarşik olarak üstün sayılan sağ kanadın yönetimi “İçurġu Bil(g)ä” ile, sol kanadın yönetimi ise “Bil(g)ä Kavḫan” ile verilmiş; her iki kanat komutanının emrine de “Strate-gos” rütbesinde alt generaller atanmıştır. Bu düzen, Eski Bulgarların yön tayininde doğuyu (sağ) esas alan Altay geleneğini koruduğunu, ancak askerî liderliğinin operasyonel süreçlerde Doğu Roma’nın yerleşik askerî termino-lojisinden ve bürokratik pratiklerinden ne denli etkilendiğini gözler önüne sermektedir. Ayrıca dilsel anlamda Eski Bulgar idarî mekanizmasının kendi özgün terminolojisini korurken, diplomatik dilde dönemin ortak iletişim dili Orta Grekçe ile kurduğu ilişkiyi de belgeler. Çalışma, söz konusu belgenin, Eski Bulgar ordusunun taktiksel şemasını ve üçlü komuta sistemini somutlaştıran önemli bir belge olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Bulgarca
• Eski Türkçe
• Orta Grekçe
• Doğu Roma
• Unvanlar.

ON THE MİLİTARY ORGANİZATİON WİTHİN AN OLD BULGARİAN INSCRİPTİON UNDER THE INFLUENCE OF MİDDLE GREEK: KHAN KRUM II

Öz

This study analyzes the hierarchical structure and battle order of the Old Bulgarian military organization in light of an Old Bulgarian inscription preserved in the Varna Archaeological Museum inventory (Inv. No. III 934) and dated to approximately 813. In this study, the inscription in question will be referred to as Han Kurum II. The inscription contains valuable data recording the strategic division of labor and chain of command of the army during the ongoing wars with the Eastern Roman Empire. The focal point of the article is the reconstruction of the army's wing arrangement, explained by the Altai-origin concept of “sarak” mentioned in the text. Philological examinations reveal that the army was structured according to a tripartite system seen in traditional Steppe states: center, right (east), and left (west). In the inscription, the command of the right wing, considered hierarchically superior, is assigned to the “Ichurgu Bıl(gh)ä”, and the command of the left wing to the “Bıl(gh)ä Kavkhan”; subordinate generals with the rank of “Strategos” are assigned under the command of both wing commanders. This arrange-ment demonstrates that the Old Bulgarians preserved the Altai tradition of basing orientation on the east (right), yet reveals the extent to which their military leadership was influenced by the established military terminology and bureaucratic practices of the Eastern Roman Empire in operational processes. Furthermore, it documents the pragmatic relationship the Old Bulgarian administrative mechanism established with Middle Greek, the lingua franca of the period, in diplomatic language, while preserving its own original terminology. The study demonstrates that the document in question is a significant source embodying the tactical scheme and tripartite command system of the Old Bulga-rian army.

Anahtar Kelimeler

• Old Bulgarian
• Old Turkic
• Middle Greek
• Eastern Roman Empire
• Titles.

Kaynakça

1. BECK, H. G. vd. (2000). Ioannis Malalae Chronographia. Berlin: de Gruyter. [Malalas]
2. BEKKER, I. (1838). Symeon Magister. Bonn: Weber. [*Magistros]
3. BEKKER, I. (1840). Synecdemus. III, Bonn: Weber.
4. BEŞEVLİEV, V. (1963). Die protobulgarischen Inschriften. Berlin: Akademie-Verlag.
5. BEŞEVLİEV, V. (1993). Părvobălgarski nadpisi [İlk Bulgar yazıtları]. (2. bs.). Sofya: Izdatelstvo na Bălgarskata akademiya na naukite.
6. de BOOR, C. (1880). Opuscula historica (Nicephori Archiepiscopi Constantinopolitani). Leipzig: Teubner.
7. de BOOR, C. (1883). Theophanis chronographia. Leipzig: Teubner.
8. de BOOR, C. (1883). Theophanis Chronographia. Leipzig: Teubner. [Homologitis]

9. dE BOOR, C. (1887). Theophylacti Simocattae, Historiae. Leipzig: Teubner. [Simokattis]
10. de BOOR, C. (1904). Georgii Monachi, Chronicon, c. I-II. Leipzig: Teubner. [Monaḫos]
11. DINDORF, I. (1831). Chronographia. Bonn: Typographeo Mechitharistarum. [*Malalas]
12. GRÉGOIRE, H. (1934). “Les sources épigraphiques de l’histoire bulgare”. Byzantion. 9: 745–786.
13. MANGO, C. (ed.) (1990). Nikephoros Patriarch of Constantinople, Short History, Text, Transla-tion,
14. and Commentary. Washington: Dumbarton Oaks. [Nikiforos]
15. MORAVCSIK, Gy. – R. J. H. JENKINS (1967). De administrando imperio. Washington: Dum
16. barton Oaks. [VII. Konstantinos]
17. NİKOV, P. (1925). “Kavhan Isbul”. Sbornik v chest na Vasil N. Zlatarski. (haz. Prigotven ot nego
18. vite uchenitsi i pochitateli). Sofia: 195–204.
19. PETKOV, K. (2008). The voices of medieval Bulgaria, seventh-fifteenth century. Leiden: Brill.
20. PORPHYROGENITUS, C. (1829). De Administrando Imperio, I-III. (ed. J. J. Reiske). Bonn: We-ber.
21. [*VII. Konstantinos I-III]
22. ŠEVČENKO, I. (2011). Chronographiae quae Theophanis Continuati nomine fertur liber quo vita
23. Basilii imperatoris amplectitur. Berlin: De Gruyter.
24. VAN DIETEN, J. L. (1975). Nicetae Choniatae Historia, Corpus Fontium Historiae Byzantinae.
25. Berlin: de Gruyter.