A PİONEERİNG SCHOOL İN TURKİSH-ISLAMİC ARCHİTECTURE: THE ARCHİTECTS OF AHLAT

Öz

Ahlat, which holds a special place in medieval Turkish-Islamic art, still retains its value today. The architectural works and tombstones in Ahlat demonstrate the advanced art and school of thought in the city. Ahlat gained renown in the Middle Ages for this reason. Ahlat architects are divided into two groups: those who worked in Ahlat and those who worked outside Ahlat. In the study, Üstâd Mekkî bin Bergî el-Hılâtî, who produced works bearing the Ahlat signature, -Hâc el-Ahlâtî, El-Hılâtî En-Neccar, Ebu’n-Nema bin Mufaddalu’l Ahval el-Hılâtî el-Benna, Hurremşah bin Mugîs el-Hılâtî, Nakkaş Ahmed Hılâtî, and Esed bin Pehlivan Havend el-Hılâtî, who produced works bearing the signature of Ahlat. In addition, Kâsım ibn-i Üstâd Ali, Babacan Bey/Babacan bin Toman and Ser kebîri’l-mi’mâr Ahlâti, who were involved in construction activities in Ahlat, will also be examined. These architects worked in centres such as Ahlat, Konya, Aksaray, Divriği, Tercan and Gevaş. The analysis of the works created by these architects yields interesting results. The similarities and differences in the works reveal the characteristics of the Ahlat school of architecture. The works created by the Ahlat architects not only reflect the tastes of the period but also demonstrate innovative and pioneering practices in Turkish-Islamic architecture.

Anahtar Kelimeler

• Ahlat
• Architectural Craftsman
• Architect's Signature
• Turkish-Islamic Architecture

TÜRK-İSLAM MİMARLIĞINDA ÖNCÜ BİR EKOL: AHLATLI YAPI SANATKÂRLARI

Öz

Orta Çağ Türk-İslam sanatı için önemli ve özel bir konuma sahip olan Ahlat, günümüze kadar bu değerini korumuştur. Ahlat’taki mimari eserler ve mezar taşları şehirde gelişmiş sanat anlayışını ve ekol olacak bir üslubu göstermektedir. Ahlat’ın bu yönüyle Orta Çağ’da bir ün kazandığı, Ahlatlı sanatkârların farklı coğrafya ve devletlerin himayesinde eserler üretmelerinden de anlaşılmaktadır. Ahlatlı yapı sanatkârlarını Ahlat’ta ve Ahlat dışında çalışanlar olarak iki grupta değerlendirmek mümkündür. Araştırma Ahlatlı imzasıyla eserler üretmiş Üstâd Mekkî bin Bergî el-Hâc el-Ahlâtî, ismi okunamayan El-Hılâtî En-Neccar, Ebu’n-Nema bin Mufaddalu’l Ahval el-Hılâtî el-Benna, Hurremşah bin Mugîs el-Hılâtî, Nakkaş Ahmed Hılâtî, Esed bin Pehlivan Havend el-Hılâtî ve Ahlat’ta inşa faaliyetlerinde bulunan Kâsım ibn-i Üstâd Ali, Babacan Bey/Babacan bin Toman, ismi bilinmeyen Ser kebîri’l-mi’mâr Ahlâti’yi merkeze almaktadır. Adı geçen mimarlar Ahlat, Konya, Aksaray, Divriği, Tercan ve Gevaş gibi merkezlerde çalışmışlardır. Bu mimarların yaptıkları eserlerdeki plan-mekân uygulamaları, bezeme düzenleri, malzeme tercihleri ve bânî etkisi yönüyle analiz edilmesi ilgi uyandıran veriler sunmaktadır. Eserlerdeki benzerlik ve farklılıklar Ahlat mimarlık ekolünün genel özelliklerini ortaya çıkarmaktadır. Ahlatlı yapı sanatkârlarının dönem, bölge ve hâkim olan devletin etkisiyle nasıl bir gelişim süreci geçirdiği çağdaş yapılarla mukayese edilerek anlaşılacaktır. Ahlatlı mimarların vücuda getirdiği eserler dönem beğenisini yansıtmasının yanı sıra Türk-İslam mimarlığında yenilikçi ve öncü uygulamaları göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ahlat
• Yapı Sanatkârı
• Mimar İmzası
• Türk-İslam Mimarlığı

Etik Beyan

Sayın Editör Bu makale çalışması İstanbul Medeniyet Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı'nda, Dr. Öğr. Üyesi Resul YELEN danışmanlığında Oğuzhan Sarı tarafından hazırlanan "Ahlatlı Yapı Sanatkârları" isimli yüksek lisans tezinden üretilmiştir. Çalışma yeni veriler ve bilgilerle tekrardan ele alınarak zenginleştirilmiştir.

Kaynakça

1. AKBAŞ, M. – B. Bildirici. (2010). Ata Yadigarı Ahlat. Ankara: Ahlat Kaymakamlığı.
2. ALTIN, A. (2022). “Divriği Ulu Camisi ve Darüşşifası’ndaki Figürlü Süslemeler”. SEMA. VII: 132-153.
3. ALTUN, A. (1989). "Alay Hanı". TDV İslâm Ansiklopedisi. II: 348-349.
4. APA KURTİŞOĞLU, G. (2015). Anadolu Selçuklu Dönemi Ahşap Minberleri. Konya: Selçuklu Belediyesi.
5. ARA ALTUN, Ortaçağ Türk Mimarisinin Anahatları İçin Bir Özet (İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 1988), 14;
6. ARIK, M.O. (1967). “Erken Devir Anadolu-Türk Mimarisinde Türbe Biçimleri”. Anadolu. XI: 57-100.
7. ASLANAPA, O. (1990). Türk Sanatı. Ankara: Kültür Bakanlığı.
8. BAK, S. (2013). Ahlat Meydan Mezarlığı Kadılar Bölümü Mezar Taşı Envanteri. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

9. BAŞ, G. (2012). Geçmişten Yitirdikleriyle Silvan Ulu Camii. Ankara: Öncü Basımevi.
10. BAYBURTLUOĞLU, Z. (1988). Anadolu’da Selçuklu Dönemi Sanatçıları I Ağaç İşi Ustaları. Er-zurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
11. BAYBURTLUOĞLU, Z. (1993). Anadolu’da Selçuklu Dönemi Yapı Sanatçıları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
12. BEKMEZ YELEN, A. (2023). “Van Gölü Çevresindeki Kadın Türbeleri”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi. XIII: 1561-1590.
13. BERCHEM, V. – H. Edhem (1910-1917). Materiaux pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum, Troisième partie, Asie Mineure. Tome premier, Siwas, Diwrigi. Caire: l'Institut Français D'archéologie Orientale.
14. BEYGU, Ş. (1936). Erzurum Tarihi, Anıtları, Kitabeleri. İstanbul: Bozkurt Basımevi.
15. BORAN, A. (1996). “Ahlat Çerkez İskender Paşa Camii”. Van Gölü Çevresi Kültür Varlıkları Sempozyumu Bildirileri. (hzl. Abdüsselam Uluçam vd.). Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları: 145-159.
16. BOZER, R. (1992). “Eğri Kesim Tekniğine Anadolu’dan Bir Örnek: Konya II. Kılıçarslan Türbe-si’nin Ahşap Kapı Kanatları”. IX. Vakıf Haftası Kitabı. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü: 227-236.
17. CEZAR, M. (1977). Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
18. ÇALIŞ, E. (2019). “Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığında Bulunan Babacan bin Toman İmzalı Bir Mezar Taşı”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. XVIII: 177-192.
19. DALMİŞ, E. (2021). Ortaçağda Ahlat. Adıyaman: Adıyaman Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Ens-titüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
20. DAVULCU, M. (2015). “Ahlat Yöresi Taş Ustalığı Geleneğinin Somut Olmayan Kültürel Miras Açısından Önemi ve Yapı Ustası Tahsin Kalender”. AVRASYA Uluslararası Araştırmalar Dergisi. IV/7: 48-80.
21. DEMİR, Ahmet. (2019). Ahlat Eyyûbileri Tarihi. İstanbul: Nûbıhar Yayınları.
22. DEMİRİZ, Y. (2017). İslam Sanatında Geometrik Süsleme Bir Envanter Denemesi. İstanbul: Hayalperest Yayınevi.
23. DENİZ, B. (2007). “Alay Han”. Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları. (ed. Hakkı Acun). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı: 51-75.
24. DENİZLİ, S. (2014). Ahlat Meydan Mezarlığı’ndaki Ejder Figürlü Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
25. DİEZ, E. – O. Aslanapa (1955). Türk Sanatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
26. DURUKAN, A. (2001). “Anadolu Selçuklu Dönemi Bani-Sanatçı İlişkileri”. Prof. Dr. Zafer Bay-burtluoğlu Armağanı: Sanat Yazıları. (ed. Mustafa Denktaş - Yıldıray Özbek). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi. 247-248.
27. ERAVŞAR, O. Ahlat Ulu Camisi Mimarlık Tarihi Raporu.
28. ERDAL. Z. (2014). Aksaray’da Türk Devri Mimarisi. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilim-ler Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
29. EYİCE, S. (1997). “Hamam”, TDV İslâm Ansiklopedisi. XV: 402-430.
30. GÜNEŞ, B. (2003). Van Gölü Havzası Türk Mimarisinde Yazı Sanatı. Van: Yüzüncü Yıl Üniversi-tesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
31. KARAHAN R. – S. Reisoğlu (2021). Ahlat Meydan Mezarlığı Kadılar Bölümü Mezar Taşları. Van: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı.
32. KARAHAN, R. vd. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı ve Mezar Taşları. Ankara: Uzun Dijital.
33. KARAMAĞARALI, B. (1992). Ahlat Mezar Taşları. Ankara: Kültür Bakanlığı.
34. KARPUZ, H. (1981). “Tercan’da Mama Hatun’a Atfedilen Yapılar”. Mengüceli. II/16: 18-21.
35. KILIÇ, O. (1999). XVI. Yüzyılda Adilcevaz ve Ahlat (1534-1605). Ankara: Tamga Yayıncılık.
36. KONYALI, İ. H. (1964). Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi. Konya: Yeni Kitap Basımevi.
37. KONYALI, İ. H. (1974). Abideleri ve Kitabeleri ile Niğde Aksaray Tarihi. İstanbul: Fatih Yayıne-vi. 1101.
38. KORKUT, T. (2016). Artvin ve Erzurum İllerindeki Bagratlı Dönemi Hıristiyan Dini Mimarisin-de Taş Bezeme. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlan-mamış Doktora Tezi).
39. KUBAN, D. (2010). Divriği Mucizesi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
40. MAYER, L. A. (1958). Islamic Woodcarvers and Their Works. Genava: Albert Kundig.
41. MUTLU M.–Ş. Öztürk (2002). “Vangölü Çevresinde Geleneksel Yapı Malzemesi Olarak Kullanı-lan Ahlat Taşı’nın (Andezit Tüf) Fiziksel ve Mekaniksel Özellikleri Hakkında Bir Araş-tırma”. Standart Dergisi. 482: 44-48.
42. MUTLU, M.–M.E. Güneş (2026). “Ahlat ve Yazıköy Taşlarının Fiziksel ve Mekanik Özellikleri-nin Karşılaştırmalı Analizi”. III. Uluslararası Kıbrıs Bilimsel Araştırmalar ve İnovasyon Kongresi, Kongre Kitabı. KKTC: Bilsel Yayıncılık: 307-319.
43. MÜFTÜOĞLU, F. (2000). Ahlat ve Erciş Kümbetlerinin Süsleme Çözümlemeleri. Erzurum: Ata-türk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
44. MÜLAYİM, S. (1999). Değişimin Tanıkları: Ortaçağ Türk Sanatında Süsleme ve İkonografi. İs-tanbul: Kaknüs Yayınları.
45. Nalbantoğlu, İ. (1993). Anadolu'da Türk Mührü Ahlat. Ankara: Ahlat Kültür Vakfı Yayınları.
46. OKAY ATILGAN, S. (1999). “Anadolu Türk-İslam Mimarisinde Sanatçılar”. Erdem. XII/34: 151-182.
47. ORAL, M. (2014). Ahlat Meydan Mezarlığı Asil Bin Üveys İmzalı Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi)
48. ORAL, Z. (1962). “Anadolu’da San’at Değeri Olan Ahşap Minberler, Kitabeleri ve Tarihçeleri”. Vakıflar Dergisi V/5: 23-78.
49. ÖGEL, S. (1962). “Selçuklu Sanatında Çift Gövdeli Aslan Figürü”. Belleten. XXVI/103: 529-534.
50. ÖGEL, S. (1966). Anadolu Selçuklularının Taş Tezyinatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
51. ÖGEL, S. (1994). Anadolu’nun Selçuklu Çehresi. İstanbul: Akbank.
52. ÖNEY, G. (1969). “Anadolu Selçuk Mimarisinde Arslan Figürü”. Anadolu. XIII: 1-41.
53. ÖNEY, G. (1969). “Anadolu'da Selçuk Geleneğinde Kuşlu, Çift Başlı Kartallı, Şahinli ve Arslanlı Mezar Taşları”. Vakıflar Dergisi. VIII: 283-291.
54. ÖNGE, Y. (1978). “Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası’ndaki Usta ve Sanatkâr Kitabeleri”, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası. (drl. Yılmaz Önge vd.). Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Ya-yınları: 51-58.
55. ÖNGE, Y. (1995). Anadolu’da XII-XIII. Yüzyıl Türk Hamamları. “Ankara: Vakıflar Genel Müdür-lüğü Yayınları.
56. ÖNKAL, H. (2015). Anadolu Selçuklu Türbeleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
57. ÖZKURT, K. (2010). “Türk-İslam Epigrafisinde “İmar (Yapı) ve Mimar (Usta)”lığa İlişkin Te-rimler”. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi. XVI: 73-110.
58. PEKTAŞ, K. (2007). Adilcevaz Çevresindeki Mezar Taşları. İstanbul: Ege Yayınları.
59. REİSOĞLU, C. (2016). Ahlat Meydan Mezarlığı’ndaki Hacı Miran Bin Yusuf’a Ait Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Li-sans Tezi).
60. SAKAOĞLU, N. (2005). Türk Anadolu’da Mengücekoğulları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
61. SAYAN, Y. (1999). “Ahlatlı Sanatkârların Yetişmesi ve Türk Sanatına Katkıları Üzerine”. Müze Kent Ahlat’ın Türk Kültür Tarihinde Dünü ve Bugünü Sempozyumu (22-24 Ekim 1999). Van: Ahlat Kaymakamlığı: 70-81.
62. SÖNMEZ, Z. (1995). Başlangıcından 16. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk-İslam Mimarisinde Sa-natçılar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
63. SÖZEN, M. (1972). Anadolu Medreseleri: Selçuklu ve Beylikler Devri II. İstanbul: İ. T. Ü. Mimar-lık Fakültesi, 1972.
64. SÜMER, F. (1967). Karakoyunlular. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
65. SÜMER, F. (1986). “Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar”, Belleten. L/197: 447-494.
66. SÜMER, F. (1990). Doğu Anadolu Türk Beylikleri Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
67. ŞAHİN, M.K. (2014). Anadolu’da Selçuklu Dönemi Camileri-I Boyuna (Derinlemesine/Dikine) Düzenlemeli Camiler (Anadolu Selçuklu Devleti’nin Yıkılışına Kadar). Ankara: Merdiven Yayınları.
68. ŞİMŞİR, Z. (2002). Konya’daki Selçuklu Mimarisinde Rûmî Motifi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2002.
69. T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (2026). “30. - 31. İngiltere’den iadesi sağlanan Divriği Ulu Ca-mii’ne ait ahşap paneller (4 adet) (1999)”. Erişim Tarihi: 14.01.2026. https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-63157/30---31-ingiltereden- iadesi-saglanan-divrigi-ulu-camiine-ait-ahsap-paneller-4-adet-1999.html
70. TABAK, N. (1972). Ahlat Türk Mimarisi. İstanbul: Doğan Kardeş Matbaacılık.
71. TEKİN, R. (2000). Ahlat Tarihi. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları.
72. TEKİN, R. (2018). Türk Tarihinde Ahlat. Ankara: Gece Kitaplığı Yayınevi.
73. TUNCER, O. C. (1978). “Anadolu Türk Sanatı ve Yerli Kaynaklarla İlişkiler Üzerine Bir Dene-me”. Vakıflar Dergisi. XI: 239-270.
74. TUNCER, O. C. (1986). Anadolu Kümbetleri Beylikler ve Osmanlı Dönemi III. Ankara: Adalet Matbaası.
75. TUNCER, O. C. (1986). Anadolu Kümbetleri Selçuklu Dönemi I. Ankara: Güven Matbaası.
76. TUNCER, O. C. (1991). Anadolu Kümbetleri Beylikler ve Osmanlı Dönemi II. Ankara: Sevinç Matbaası.
77. TURAN, O. (1973). Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
78. TÜKEL YAVUZ, A. (1976). “Anadolu’da Eş Odaklı Selçuklu Hanları”. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi. II/2: 187-204.
79. TÜKEL YAVUZ, A. (1991). “Mirçinge Han ve Anadolu Selçuklu Dönemi Eşodaklı Kervansaray-ları Arasındaki Yeri”. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, XI/1-2, 1991: 41-55.
80. ULUÇAM, A. (2000). Ortaçağ ve Sonrasında Van Gölü Çevresi Mimarlığı 1 Van. Ankara: Kültür Bakanlığı.
81. ULUÇAM, A. (2002). Ortaçağ ve Sonrasında Van Gölü Çevresi Mimarlığı 2 Bitlis. Ankara: Kültür Bakanlığı.
82. ULUÇAM, A. (2006). “Doğu Anadolu’daki Hıristiyan ve İslam Mimarisinde Görülen Bazı Sanat Etkileşimleri”. Sanatta Anadolu-Asya İlişkileri: Prof. Dr. Beyhan Karamağaralı’ya Ar-mağan. (ed. Turgay Yazar). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları: 260-265.
83. ÜLGEN, A. S. (1962). “Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası”. Vakıflar Dergisi. V/5 : 93-98.
84. ÜNAL, R. H. (1978). “Az Tanınan ve Bilinmeyen Doğu Anadolu Künbetleri Hakkında Notlar”. Vakıflar Dergisi. XI: 121- 164.
85. YAZAR, T. (2007). Nahcivan’da Türk Mimarisi (Başlangıcından 19. Yüzyılın Sonuna Kadar). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
86. YELEN, R. (2019a). Selçuklu Çağı Anadolu Mimarisinde Malzeme ve Teknik (Doğu ve Güney-doğu Anadolu). Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
87. YELEN, R. (2019b). “Selçuklu ve İlhanlı Dönemi Ahlat Yapılarında Taşçı İşaretleri”. Turkish Studies Social Sciences. XIV/5: 2737-2761.
88. YELEN, R. (2024). “Gevaş’ta Selçuklu Dönemi’ne Ait Olduğu Düşünülen Kayıp Kümbetin Muh-temel İzleri”. Art- Sanat. XXII: 1-29.
89. YETKİN, S. K. (1959). “Mama Hatun Türbesi”. Ankara Üniversitesi Yıllık Araştırmalar Dergisi. I: 75-78.
90. YETKİN, S. K. (1959). İslam Mimarisi. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk ve İslam Sanatları Tarihi Enstitüsü Yayınları.
91. YİĞİT, S. (2024). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Bulunan Esed Bin Havend İmzalı Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yük-sek Lisans Tezi).
92. YİNANÇ, M. H. (2020). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri. I. Cilt (hzl. Refet Yinanç). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2020.
93. YUSUF, Ö. A. (2017). Ahlat Taht-ı Süleyman Mezarlığındaki Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).