TARİHSEL KİMLİKTEN MİZAHİ TİPLEMEYE: BAHÂEDDİN KARAKUŞ VE DOĞU TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ BİR VARYANT

Öz

Bu çalışma, Lund Üniversitesi Kütüphanesi Jarring Koleksiyonu’nda Jarring Prov. 460 numarasıyla kayıtlı olan ve 20. yüzyılın başlarına tarihlenen Doğu Türkistan menşeli bir el yazmasını incelemeyi amaçlar. Araştırmanın kapsamını, Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin önemli komutanlarından Bahâeddin Karakuş’un tarihsel gerçekliği ile halk muhayyilesindeki basiretsiz kadı tiplemesi arasındaki tezat ve metnin dil özellikleri oluşturmaktadır. Çalışmada yöntem olarak, arşiv taraması ve metin neşri teknikleri kullanılmış; el yazması metnin transkripsiyonu yapılarak dilsel ve içeriksel analizi gerçekleştirilmiştir. İnceleme sonucunda, Karakuş Kadı anlatılarının Arap coğrafyasından Doğu Türkistan’a kadar uzanan geniş bir sahada varyantlaştığı tespit edilmiştir. Tarihsel veriler, Karakuş’un dâhi bir mühendis ve devlet adamı olduğunu kanıtlasa da İbn Memmâtî tarafından kurgulanan satirik imgenin halk kültüründe daha baskın hale gelerek adaletsizliğin evrensel bir sembolüne dönüştüğü görülmüştür. Bu durum, edebi kurgunun ve mizahın toplumsal algıyı dönüştürme gücünü göstermesi bakımından önemli bir etkiye sahiptir. Bu el yazması, Türk dünyasının ortak mizah mirasının sınır ötesi yolculuğuna ve olumsuz kadı arketipinin yerelleşme biçimlerine dair özgün veriler

Anahtar Kelimeler

• Karakuş Kadı
• Jarring Koleksiyonu
• Uygur Türkçesi
• Mizah
• Tipoloji.

Kaynakça

1. ATİYA, A. S. (1986). Ibn Mammātī. In B. Lewis, V. L. Mėnage, Ch. Pellat, & J. Schacht (Eds.), The Encyclopaedia of Islam, Second Edition (Vol. 3, s. 862–863). Brill. https://archive.org/details/encyclopedia-of-islam-volume-3
2. BULUT, M. (2023). 18. Yüzyıl Çağatay Türkçesiyle Yazılmış Miftāḥu’l-Cinān: Dil İncelemesi - Metin - İndeks. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi. https://doi.org/10.31126/akrajournal.1367751
3. CASANOVA, P. (1892). Karakouch (sa lėgende et son histoire). Bulletin de l’Institut Ėgyptien (3e sėrie), 2, 234–244. https://doi.org/10.11588/diglit.12720.22
4. DOWAIDAR, I. (2020). Political humor in Ibn Mammātī’s Kitāb al-Fāshūsh fī Aḥkām Qarâqûsh (The decisions of Qarâqûsh). Open Linguistics, 6(1), 482–511. https://doi.org/10.1515/opli-2020-0029
5. DOWAIDAR, I. M. (2023). Variations in the manuscripts of Kitāb al-Fāshūsh fī Aḥkām Qarāqūsh: A comparative study. CDELT Occasional Papers in the Development of Eng-lish Education, 82(1), 3–83. https://doi.org/10.21608/opde.2023.313613
6. ECKMANN, J. (1988). Çağatayca El Kitabı (G. Karaağaç, Çev.). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
7. GÜNGÖR, İ., & A. Timurtaş, (2016). İbn Memmâtî’nin el-Fâşûş fî ahkâmi Karakuş adlı eseri ve Karakuşî hükümler. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (33), 215–234. https://isamveri.org/pdfdrg/D01732/2016_33/2016_33_GUNGORI_TIMURTASA.pdf
8. HAJİ MOH NASEEM, M. (2020). Çağatay, Özbek ve Yeni Uygur Türkçelerinde Fiil İşletimi (Kişi-Olumsuzluk-Zaman- Soru). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi. https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/f532d428-0247-4da2-b07f-7cebecc4e13d

9. HAZAR, M. (2011). Çağatay Türkçesinde Oğuzca Özellikler ve Benzerlikler. The Journal of Aca-demic Social Science Studies, 4(1), 31-63. https://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/mehmet_hazar_cagatay_turkcesi_oguzca_ozellikler.pdf
10. KARAKUŞ, N. (2023). Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin mühendisi: Bahâeddin Karakuş. Rize İlahiyat Dergisi, (24), 55–66. https://doi.org/10.32950/rid.1298605
11. KAYA, B. (2021). Bergson’un Gülme Teorisi: Bir Cezalandırma Mekanizması Olarak Gülme. Fel-sefe Dünyası, 2(74), 278-299. https://izlik.org/JA23TA92AK
12. KAYA, D. (2025). Türk kültüründe Karakuş Kadı fıkraları. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı (Ed.), Türk mizah kültürü sempozyumu bildiri kitabı [E-kitap] (s. 85–96). Atatürk Kül-tür Merkezi Başkanlığı. https://akmb.gov.tr/wp- content/uploads/2025/10/turk-mizah-kulturu-sempozyum-kitabi-TAM-SAYI-DOSYASI.pdf
13. KURUKAYA, O. (2019). Eski Türkçeden Çağatay Türkçesine Anlam Olayları (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=YtC2Xrq9vmkCOBwLkq- 8mg&no=Nyd2L6DjQZERtXVNT4cJ0g
14. MÜMİN Abdulla Tüzgen. (t.y.). Türkçe–Uygurçe lügat. Milletler Neşriyatı.
15. NECİPOVİÇ, E. (1995). Yeni Uygur Türkçesi sözlüğü (İ. Kurban, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayın-ları.
16. ÖZDEMİR, N. (2025). Mizah ve teknoloji. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı (Ed.), Türk mizah kültürü sempozyumu bildiri kitabı [E-kitap] (s. 201–222). Atatürk Kültür Merkezi Baş-kanlığı. https://akmb.gov.tr/wp- content/uploads/2025/10/turk-mizah-kulturu-sempozyum-kitabi-TAM-SAYI-DOSYASI.pdf
17. ÖZKAN, İ. (2025). Millet olma bilinci ve fıkralar. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı (Ed.), Türk mizah kültürü sempozyumu bildiri kitabı [E-kitap] (s. 137–144). Atatürk Kültür Mer-kezi Başkanlığı. https://akmb.gov.tr/wp- content/uploads/2025/10/turk-mizah-kulturu-sempozyum-kitabi-TAM-SAYI-DOSYASI.pdf
18. ÖZTÜRK, R. (1992). Uygur ve Özbek Türkçelerinde Fiil. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstan-bul Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=1aoqe-y70vO-8woFNymolg&no=1aoqe-y70vO- 8woFNymolg
19. SCHWARZ, H. G. (1992). An Uyghur-English dictionary. Western Washington University, Cen-ter for East Asian Studies.
20. ŞAHİN, H. (2025). Mizah ve hikmet: Nasreddin Hoca’nın Türk sufiliğindeki yeri. In Atatürk Kül-tür Merkezi Başkanlığı (Ed.), Türk mizah kültürü sempozyumu bildiri kitabı [E-kitap] (s. 223–242). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı. https://akmb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/10/turk-mizah-kulturu-sempozyum-kitabi-TAM-SAYI- DOSYASI.pdf
21. ŞEŞEN, R. (1982). Salahaddin Eyyûbî Devrinde Libya’da Türkler ve Karakuş Meselesi. Tarih Dergisi (33), 169-198. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iutarih/article/119919#article_cite
22. TEKCAN, M. (2007). Bayram Han'ın Türkçe Divanı. Beşir Kitabevi.
23. TEKİN, D. (2019). 19. Yüzyıldan Çağatayca Bir Divan Harezmî Kâmil Divanı’nın Transkripsi-yonu ve İncelemesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Boğaziçi Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp? id=f5CQBxurpcq6HYzGDTcJ6g&no=8LXwNatrA5lsvG7_TemIRA
24. TURGUT, A. (2010). Çağatay Türkçesinde Fiil. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erciyes Üniver-sitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp? id=vlx43w2Q78kbmUkRUI9RqA&no=3wkbPHho2JpUwTjQLEF2Mg
25. ÜNLÜ, S. (2013). Çağatay Türkçesi sözlüğü. Eğitim Yayınevi.
26. YAZICI ERSOY, H. (2007). Yeni Uygur Türkçesi. In A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri (s. 385–461). Ankara: Akçağ Yayınları.
27. YÜCEL, B. (1995). Bâbür Divânı: Gramer, Metin, Sözlük. Atatürk Kültür Merkezi Yayını