HÜSEYİN NÜZHET BEY’İN İRAN’DAKİ MASLAHATGÜZARLIK VE DİPLOMATİK FAALİYETLERİ (1916-1918)

Öz

Bu çalışma Hüseyin Nüzhet Bey’in I. Dünya Harbi sırasında İran’daki maslahatgüzarlık dönemini incelemektedir. Çalışma Osmanlı ve İran arşiv belgeleri, dönemin süreli yayınları ve diplomatik yazışmalar temelinde yürütülmüştür. Çalışmada Nüzhet Bey’in İran’ın başkenti Tahran’da yürüttüğü diplomatik faaliyetleri, Rus ordusunun İran coğrafyasında yürüttüğü askeri harekatla eş zamanlı olarak ele alınmıştır. Özellikle bölgedeki Rus ve İngiliz nüfuzuna karşı Nüzhet Bey’in benimsediği diplomatik tutum, İran Şah’ı Ahmed ve İran hükûmetleriyle yürüttüğü diplomatik temaslar ve kamuoyuna yönelik girişimleri incelenmiştir. Çalışma, Nüzhet Bey’in askeri gelişmelerin yanı sıra istihbarat riskleri ve İran’daki siyasi dengeleri de dikkate alan ihtiyatlı bir yaklaşım benimsediğini ortaya koymaktadır. Romanya’nın harbe katılımı, Rus Devrimi, Brest-Litowsk Antlaşması ve Mondros Mütarekesi gibi gelişmelerin İran’daki algı ve tutumlara etkisi ortaya konulmuştur. Sonuç olarak çalışma, Nüzhet Bey’in faaliyetlerinin I. Dünya Harbi sırasındaki Osmanlı-İran ilişkilerinin seyrinde belirleyici olduğunu göstermekle birlikte mezkûr dönemdeki Osmanlı diplomasisinin imkân ve sınırlarını da açıkça ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hüseyin Nüzhet Bey
• Osmanlı-İran İlişkileri
• I. Dünya Harbi
• Osmanlı Tahran Elçiliği

HÜSEYİN NÜZHET BEY’S CHARGÉ D’AFFAIRES AND DIPLOMATIC ACTIVITIES IN IRAN (1916-1918)

Öz

This study examines Hüseyin Nüzhet Bey’s tenure as Chargé d’Affaıres in Iran during the First World War. The research is based on Ottoman and Iranian archival documents, contemporary periodicals and diplomatic correspondence. It analyzes Nüzhet Bey’s diplomatic activities in Tehran in parallel with the military operations conducted by the Russian army in İranian territory. Particular attention is given to the diplomatic stance he adopted in response to Russian and British influence in the region, his contacts with Shah Ahmad and successive Iranian governments and his initiatives aimed at shaping public opinion. The study demonstrates that Nüzhet Bey pursued a cautious diplomatic approach that took into account not only military developments but also intelligence risks and the fragile political balance within Iran. It further explores the impact of major developments such as Romania’s entry inti the war, the Russian Revolution, the Treaty of Brest-Litows and the Armistice of Mudros on perceptions and attitudes in Iran. In conclusion, the study shows that Nüzhet Bey’s activities played a decisive role in shaping Ottoman-Iranian relations during the Firs World War, while also clearly revealing the possibilities and limitations of Ottoman diplomacy in this period.

Anahtar Kelimeler

• Hüseyin Nüzhet Bey
• Ottoman-Iranian Relations
• Firs World War
• Ottoman Embassy in Tehran

Kaynakça

1. Arşiv Belgelerinde Osmanlı İran İlişkileri (2010). Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü/Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları.
2. AYAYDIN, R. (2016). Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin İran’da Cihad-ı Ekber Faali-yetleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Dok-tora Tezi).
3. BAHAR, M. Ş. (1399). Tarihçe-i Se Sal-u Nime-i Ma ve Ceng (1914-1917). Tahran: Şiraze.
4. BAYUR, Y. H. (1991). Türk İnkılâbı Tarihi. Cilt III, Kısım II-III, Ankara: TTK Yayınları.
5. BİLGİN, T, YETİK, Ü. (2025). Osmanlı Devleti’nin Kapitülasyonları Tek Taraflı İlgâsı: İran Ka-muoyundaki Algılar ve Tepkiler. Karadeniz Araştırmaları, 22(85), 177-202.
6. DAİLAMİ, P. (2010). “Reşt Popülistleri: Panislamizm ve İttifak Devletleri’nin Rolü”. İran ve I. Dünya Savaşı: Büyük Güçlerin Savaş Alanı. (Ed. Touraj Atabaki), (Çev. Gül Çağalı Gü-ven), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
7. DEVLETÂBÂDÎ, Y. (1361). Hayât-ı Yahya. Cilt III, Tahran: İntişârât-ı Attar.
8. KESREVİ, A. (1379). Tarih-i Hicde Sale-i Azerbaycan. Tahran: İntişârât-ı Mecid-Sada-yı Muasır.

9. KUDSİ, H. A. (1379). Hatırat-ı Men Ya Tarih-i Sed Sale-i İran. Cilt I, Tahran: İntişârât-ı Kareng.
10. MAJD, M. G. (1390). İngiliz ve İşgal-i İran der-Cengi Cehani-yi Evvel. (Ed. Ali Ekber Rençber-Kirmanî-çev. Mustu fi Emirî). Tahran: Müessese-i Mu tala’at ve Pejuheşiha-yı Siyasî.
11. MEHDEVÎ, A. H. (1385). Tarih-i Revabıt-ı Harici-i İran: ez İbtida-yı Devran-ı Safeviye ta-Payan-ı Ceng-i Dovvom- u Cehani. Tahran: Müessese-i İntişârât-ı Emir Kebir.
12. MEHMET KENAN (1928). Büyük Harpte İran Cephesi. Cilt I, Ankara: Büyük Erkan-ı Harbiye Reisliği Ankara Matbaası.
13. METİN, B. (2007). Birinci Dünya Savaşı’nda İran Coğrafyasında Etnik, Dini ve Siyasi Nüfuz Mü-cadeleleri. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Dokto-ra Tezi).
14. SARISAMAN, S. (2023). Osmanlı-İran İlişkileri 1914-1918. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayın-ları.
15. SİPEHR, A. A. (1362). İran der-Ceng-i Bozorg 1914-1918. Tahran: İntişârât-ı Edib.
16. ŞİBANİ, A. (1378). Hatırat-ı Muhaceret-ez Devlet-i Muvakkat-ı Kirmanşah ta Komite-i Milliyun-ı Berlin. (Haz. İraj Afşar, Kaveh Beyat). Tahran: Müessese-i Neşr-i ve Pejoheşi-i Şiraze.
17. YETİK, Ü. (2025). İran Kaynakları Işığında I. Dünya Harbi’nde Osmanlı Devleti (1914-1918). Bilecik: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
18. ZOWGHİ İ. (1989). İran ve Kudretha-yı Bozorg 1900-1925. Tahran: İntişârât-ı Pazhang.