İNGİLİZ PERSPEKTİFİNDEN DEMOKRAT PARTİ’NİN ANTİ-DEMOKRATİK TUTUMLARI

Öz

Türkiye’de yaşanan siyasi gelişmelerin doğru anlaşılabilmesi için sadece ülkedeki iç dinamikleri dikkate almak yeterli değildir. Aynı zamanda uluslararası koşulların, dış devletlerin bakış açılarının da dikkate alınması gereklidir. Bu nedenle makale İngiliz belgeleri ışığında Türkiye’deki 1946-1960 yılları arasındaki siyasi gelişmeleri değerlendirmektedir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında yeni şekillenen uluslararası düzen, Türkiye’nin çok partili hayata geçiş sürecini hızlandırmıştır. Türkiye’nin çok partili hayata geçişinin ardından 1950 yılında Demokrat Parti iktidar olmuştur. Demokrat Parti, Türkiye ve Batı dünyası için yeni bir umut olarak görülmüştü. Bu durum zaman içerisinde Demokrat Parti’nin otoriterleşen tutumları, muhalefet ve basın üzerindeki baskıları gibi nedenlerle ilk zamanlarda çizdiği olumlu izlenimi tersine çevirmiştir. İngiltere Türkiye’de yaşanan gelişmeleri yakından takip etmiştir. Ayrıca İngilizler bu gelişmeleri diplomatik raporlar aracılığı ile değerlendirmiştir. Bu çalışmada İngiliz Dışişleri Bakanlığı istihbarat raporları ile dönemin İngiliz basını ve yerel kaynakları karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu bağlamda Demokrat Parti döneminin İngiliz perspektifinden nasıl ele alındığı, yorumlandığı ve iç-dış ilişkiler üzerindeki etkilerinin ne ölçüde belirleyici olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İNGİLZ BELGELERİ
• ADNAN MENDERES
• DEMOKRAT PARTİ
• ÇOK PARTİLİ HAYAT

THE DEMOCRATIC PARTY'S ANTI-DEMOCRATIC POSITIONS FROM A BRITISH PERSPECTIVEUNKNOWN TREATISE FROM THE OLD ANATOLIAN TURKISH

Öz

political developments in Turkey, it is not sufficient to consider only the internal dynamics of the country. It is also necessary to take into account international conditions and the perspectives of foreign states. For this reason, this article evaluates the political developments in Turkey between 1946 and 1960 in light of British documents. The new international order that emerged after World War II accelerated Turkey's transition to a multi-party system. Following Turkey's transition to a multi-party system, the Democratic Party came to power in 1950. The Democratic Party was seen as a new hope for Turkey and the Western world. Over time, however, the Democratic Party's authoritarian stance and its pressure on the opposition and the press reversed the positive impression it had initially made. The UK closely followed developments in Turkey. The British also assessed these developments through diplomatic reports. This study compares and analyzes British Foreign Office intelligence reports with the British press and local sources of the period. In this context, it attempts to reveal how the Democratic Party era was approached and interpreted from the British perspective and to what extent its effects on domestic and foreign relations were decisive.

Anahtar Kelimeler

• BRITISH DOCUMENTS
• ADNAN MENDERES
• DEMOCRATİC PARTY
• MULTİ-PARTY SYSTEM

Kaynakça

1. AĞAOĞLU, S. (1972). Demokrat Partinin Doğuş Yükseliş Sebeplerinden Bir Soru. İstanbul: Baha Matbaa.
2. AHMAD, F. (2010). Demokrasi Sürecinde Türkiye (1945-1980). İstanbul: Hil Yayıncılık.
3. AKTAŞ, M. (2006). 1950-1960 Demokrat Parti Dönemi Türk-Sovyet İlişkilerinde Amerikan Fak-törü. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
4. AKŞİN, S. (2016). Türkiye’nin Yakın Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5. APUHAN, R. Ş. (2007). 27 Mayıs’tan Yassıada Mahkemelerine: Menderes Resmi Tarihi Değişti-recek Gerçekler. İstanbul: Timaş Yayınları.
6. ARCAYÜREK, C. (2008). Atatürk’ten Sonra Bugünlere Nasıl Geldik. İstanbul: Cumhuriyet Kitap-ları.
7. ARCAYÜREK, C. (1984). Bir İktidar Bir İhtilal (1955-1960). Ankara: Bilgi Yayınevi.
8. ARCAYÜREK, C. (2006). Derin Devlet. Ankara: Detay Yayıncılık.

9. ARMAOĞLU, F. (1983). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1995). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kül-tür Yayınları.
10. AYDEMİR, Ş. S. (1993). Menderes’in Dramı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
11. BİRAND, M. A. vd. (Tarih Belirtilmemiş). Demirkırat: Bir Demokrasinin Doğuşu. İstanbul: Do-ğan Kitap.
12. DURMUŞ, M., ALTUNCUOĞLU N. (2020). 9 Subay Olayı’nda Samet Kuşçu’nun rolü. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13, 131–147.
13. EROĞLU, C. (1990), Demokrat Parti: Tarihi ve İdeolojisi. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
14. GÖKSU, S. (Tarih Yok), Darbelere Demirkırat’la ve 27 Mayıs. İstanbul: Doğan Ofset.
15. GÜLEN, N. (2005). Anılarımda 27 Mayıs ve Yassıada. İstanbul: Kastaş Yayınları.
16. HÜR, A. (2015). Çok Partili Dönemin Öteki Tarihi 1: İnönü ve Bayar’lı Yıllar (1938-1960). İs-tanbul: Profil Yayıncılık.
17. İNÖNÜ, İ. (2008). İsmet, Defterler (1919-1973), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
18. KALKAN, A. (2021). Demokrat Parti’nin Son Hamlesi: Tahkikat Komisyonu, İstanbul: Libra Ya-yınları.
19. KARPAT, K. H. (2015). Türk Siyasi Tarihi: Siyasal Sistemin Evrimi. İstanbul: Timaş Yayınları.
20. KAYNAR, M. K. (2019). Türkiye’nin 1950’li Yılları, İstanbul: İletişim Yayınları.
21. KÜÇÜK. S. (2008). Rumeli’den 27 Mayıs’a: İhtilalin Kaderini Belirleyen Köşk Harekâtı. İstanbul: Mikado Yayınları.
22. LEWİS, B. (1993). Modern Türkiye’nin Doğuşu. İstanbul: Arkadaş Yayınları.
23. ÖZCAN, M. Ş. (2021). Meclis Tahkikatı (1957-1960). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
24. ÖZDAĞ, Ü. (1997). Menderes Döneminde Ordu-Siyaset İlişkileri: 27 Mayıs İhtilali. İstanbul: Boyut Yayınları.
25. PAPUÇÇULAR. H. (2023). Cumhuriyet’in Dış Politikası (1923-2023). İstanbul: İletişim Yayınla-rı.
26. TEKELİ, İ. S. İ. (2013). Dış Siyaseti ve Askerî Stratejileriyle İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi, İstan-bul: İletişim Yayınları.
27. TOKER, M. (1967). Menderes’in Dramı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
28. TOKER, M. (1990). Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları: Tek Parti’den Çok Partiye (1944-1950). Ankara: Bilgi Yayınevi.
29. TOKER, M. (1992). Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları IV: Demokrasiden Darbeye (1957-1960). Ankara: Bilgi Yayınevi.
30. TİMUR, T. (1991). Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. İstanbul: İletişim Yayınları.
31. TUNCER, H. (2014). 27 Mayıs’tan 12 Mart’a Türk Dış Politikası. İstanbul: Kaynak Yayınları.
32. UYAR, H. (2014). Türkiye’nin Demokrasi Devrimi: 1950 Seçimleri, Ankara: Anka Yayınları.
33. UYAR, H. (2017). Demokrat Parti İktidarında CHP (1950-1960). İstanbul: Doğan Kitap,
34. YILDIZ, A. (2001). Yıldız, İhtilalin İçinden: Anılar, Değerlendirmeler. İstanbul: Alan Yayıncılık.
35. ZÜRCHER, E. J. (2000). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.