A SEMİOTİC ANALYSİS OF THE EPİC “THE REVOLT OF THE OUTER OGHUZ AGAİNST THE INNER OGHUZ AND THE DEATH OF BEYREK”

Öz

The Book of Dede Korkut, one of the foundational texts of Turkish literature, constitutes a significant cultural source reflecting the worldview, belief system, and social values of Oghuz society. Within the work, customary law, ethics, and social order are transmitted through oral narratives, while values such as heroism and self-sacrifice for the community are prominently emphasized. The final tale of the Dresden manuscript, “The Rebellion of the Inner Oghuz against the Outer Oghuz and the Death of Beyrek,” stands out as a critical narrative that reflects the political and cultural tensions within Oghuz society. This study examines the aforementioned tale through a structural–semiotic approach. Although the narrative appears to depict a political conflict, it fundamentally embodies a mythic-epic structure centered on the disruption and re-establishment of cosmic order. The text exhibits a dual-layered structure: at the surface level, it presents Beyrek’s death and the conflict between Kazan and Aruz, while at the deeper level it operates through a process of ritual and mythological transformation. In this context, Beyrek is interpreted not merely as a classical heroic figure but as a mediator and restorer of order. His death is evaluated not as a physical ending but as a ritualistic/symbolic transformation. The analysis, grounded in Greimas’s semiotic model, demonstrates that oppositions such as order–disorder, center–periphery, and legitimacy–violation are determinative within the deep structure of the narrative. Furthermore, narrative segmentation, character perspectives, the associative and semantic analysis of lexical choices, as well as the functions of speech acts and spatio-temporal structures, are examined. Thus, the study reveals the epic’s multilayered system of meaning production.

Anahtar Kelimeler

• Book of Dede Korkut
• Beyrek
• semiotics
• ritual death
• Oghuz cosmology.

“İÇ OĞUZ’A DIŞ OĞUZ’UN ASİ OLUP BEYREK ÖLDÜĞÜ BOYU”NUN GÖSTERGEBİLİMSEL AÇIDAN İNCELENMESİ

Öz

Türk edebiyatının temel metinlerinden biri olan Dede Korkut Kitabı, Oğuz toplumunun dünya görüşünü, inanç sistemini ve toplumsal değerlerini yansıtan önemli bir kültürel kaynaktır. Eserde töre, ahlâk ve toplumsal düzen sözlü anlatılar aracılığıyla aktarılırken kahramanlık ve toplum için fedakârlık gibi değerler öne çıkar. Dresden nüshasının son boyu olan “İç Oğuz’un Dış Oğuz’a Asi Olup Beyrek’in Ölümü”, Oğuz toplumundaki siyasal ve kültürel gerilimleri yansıtan kritik bir anlatıdır. Bu çalışma, söz konusu boyu yapısal–göstergebilimsel yöntemle incelemektedir. Anlatı, her ne kadar siyasi bir çatışma olarak görünse de temelde kozmik düzenin bozulması ve yeniden ihdasını ele alan mitik-epik bir yapı taşır. İki katmanlı bir yapıya sahip olan metinde üst düzeyde Beyrek’in öldürülmesi ve Kazan–Aruz çatışması yer alırken, alt metinde ritüel ve mitolojik dönüşüm süreci işletilir. Bu bağlamda Beyrek, klasik kahraman rolünün ötesinde arabulucu ve düzen kurucu bir figür olarak yorumlanır. Onun ölümü, bedensel olarak değil ritüelistik/ sembolik bir dönüşüm unsuru olarak değerlendirilir. Greimas’ın göstergebilimsel modeli kullanılarak yapılan çözümleme, anlatının derin yapısında düzen–düzensizlik, merkez–çevre ve meşruiyet–ihlâl karşıtlıklarının belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca olay örgüsü ve kişi kesitleri, kişilerin perspektif analizleri, kullanılan sözcüklerin çağrışımsal ve semantik analizleri, söz-eylem ve zaman-mekânın anlatıdaki işlevleri değerlendirilmiştir. Böylece destanın çok katmanlı anlam üretim sistemi görünür hâle getirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dede Korkut Kitabı
• Beyrek
• göstergebilim
• ritüelistik ölüm
• Oğuz kozmolojisi.

Kaynakça

1. ABDULLA, K. (2012). Mitten Yazıya veya Gizli Dede Korkut. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
2. AKÇAM, H. (2018). Kırgız Destanlarının Halk Hukuku Açısından Değerlendirilmesi. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
3. ALİZADE, R. (2021). “İç Oğuza Taş Oğuz Asi Olup Beyrek Öldüğü Boyu’nda Bamsı Beyrek Karakteri ve Tematik Yapının İşlevsel Modeli”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (TUDED). LXI(1): 45-59. DOI: 10.26650/TUDED2021-876776.
4. ATAKLI SAÇAK, F. (2021) Metin Dilbilim (Tarih-Kuram-Uygulama). Kitap İçinde Bölüm. “Metinsel Zıtlık”. İstanbul: Doğu Kitabevi.
5. EMEKSİZ, A. (2016). Dede Korkut’un Paltosu: Bamsı Beyrek Boyu (İnceleme-Çeşitlemeler-Şah Kasım Hikâyesi Metni). İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
6. ERGİN, M. (1971). Dede Korkut Kitabı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
7. GÜNAY, D. (2002). Göstergebilim Yazıları. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
8. HARKİN, M. E. (2009). “Levi-Strauss and History”. In. B. Wiseman (Ed.). The Cambridge Companion to Levi- Strauss. Cambridge: Cambridge University Press.

9. HAWKES, T. (2003). Structuralism and Semiotics. London and New York: Routledge Taylor & Francis Group.
10. KAYA, D. (1992). “İç Oğuza Taş Oğuz Asi Olup Beyrek Öldüğü Boyı”nın Tahlili”. Kızılırmak. I/5, 5: 26-40.
11. KOÇAK, A. & ÖZPINAR, B. (2023). Madalyonun İki Yüzü: Evrenselci Dikotomi Bağlamında Salur Kazan ve Yedi Başlı Ejderha Anlatısı. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (TUDED). LXII(2): 667-687. DOI: 10.26650/TUDED2023-1327526.
12. LEVİ-STRAUSS, C. (2013). Mit ve Anlam. İstanbul: İthaki Yayınları.
13. MEİSEL, M. (2019). Kaos İmgelemi: Edebiyatta, Sanatta, Bilimde. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
14. NİSBETT, R. E., & COHEN, D. (1996). “Culture of Honor: The Psychology of Violence in the South. Boulder”. Colorado: Westview Press. Erişim Tarihi: 15.02.2026. https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780429501142/culture-honor-richard-nisbett
15. PEHLİVAN, G. (2019). Dede Korkut Kitabı'nda Yapı, İdeoloji ve Yaratım. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
16. RİFAT, M. (2009). Göstergebilimin ABC’si. İstanbul: Simavi Yayınları.
17. TAJFEL, H., & TURNER, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin, & S. Worchel (Eds.). The Social Psychology of İntergroup Relations Monterey. California: Brooks/Cole: 33-37.
18. YÜCEL, T. (2005). Yapısalcılık. İstanbul: Can Sanat Yayınları