SOCIO-ECONOMIC STRUCTURE OF GÖNEN DISTRICT OF HAMIT (ISPARTA) SANJAK, KONYA PROVINCE ACCORDING TO THE 1844-45 CENSUS (TEMETTUAT)

Öz

This study utilizes the 1844-45 tax census, conducted by the Ottoman Empire to promote centralization and monetization, to examine the economic structure of Gönen District, formerly part of Hamid Sanjak in Konya Province. The research provides a static analysis of the district's socio-economic conditions at the beginning of the 19th century. The descriptive analysis method was employed, drawing on the 81 page ledger coded ML.VRD.TMT.d.10433 from the Presidency Ottoman Archives. The study investigates the population structure of Gönen District, the occupations of household heads, annual tax payments, and ownership of agricultural land and livestock. It further analyzes the tax burden on households, wealth distribution, and the allocation of agricultural land and animals. The findings indicate that Gönen was a smaller settlement relative to its surroundings, exhibited limited occupational diversity, experienced unequal tax and income distributions, and demonstrated significant inequality in land ownership. While livestock ownership deviated from average patterns, the distribution of draft animals was more consistent with the mean.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Economic History
• Hamdi Sanjak
• Temettuat Registers
• Tax
• Revenue

Proje Numarası

1919B012418404

1844-45 TEMETTUAT BELGELERİNE GÖRE KONYA EYALETİ HAMİT (ISPARTA) SANCAĞI GÖNEN KAZASI’NIN SOSYO-EKONOMİK YAPISI

Öz

Bu çalışma, XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin merkezileşme ve nakdileşme amacıyla uyguladığı 1844-45 temettuat sayımlarını esas alarak, Konya Eyaleti’nin Hamid Sancağı’na bağlı Gönen Kazası’nın ekonomik yapısını incelemek amacıyla kaleme alınmıştır. Başka bir deyişle bu çalışma, söz konusu kazanın XIX. yüzyılın başındaki sosyo-ekonomik durumunun bir fotoğrafını çekerek statik bir görünümünü analiz etmeyi amaçlamaktadır. Kaleme alınan bu çalışmada betimsel analiz yöntemi kullanılmış ve Başkanlık Osmanlı Arşivinde ML. VRD. TMT. d. 10433 kodlu 81 sayfalık defter kaynak olarak kullanılmıştır. Söz konusu amaca ulaşmak için Gönen Kazası’nın nüfus yapısı, hane reislerinin meslekleri, yıllık ödedikleri toplam vergi, sahip oldukları zirai topraklar ve hayvanlar incelenerek, hanelerin vergi yükleri, servetin dağılımı, zirai toprakların ve sahip olunan hayvanların dağılımı incelemeye tabi tutulmuştur. Defterde yer alan verilerden hareketle ulaşılan temel sonuçların arasında Gönen’in çevresine kıyasla daha küçük bir yerleşim olduğu, meslek çeşitliliğinin düşük olduğu, vergi dağılımının eşitlikten uzak bulunduğu, gelir dağılımının ortalamanın altında bulunduğu, zirai topraklarda mülkiyet eşitsizliğinin görüldüğü, hayvan dağılımının ortalamadan saptığı, binek hayvanlarının ise ortalamaya daha yakın dağıldığı sonuçlarına ulaşılmıştır

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İktisat Tarihi
• Hamid Sancağı
• Temettuat Defteri
• Vergi
• Gelir

Proje Numarası

1919B012418404

Etik Beyan

Etik beyan gerektirecek bir durum bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. ACUN, F. (2002). “Klasik Dönem Eyalet İdare Tarzı Olarak Tımar Sistemi ve Uygulaması”. Türkler. 9: 899-908.
2. ADIYEKE, N. (2000). “Temettuat Sayımları ve Bu Sayımları Düzenleyen Nizamname Örnekleri”. Ankara Üniversitesi Osmanlı Araştırma ve Uygulama Merkezi. 11: 769-823.
3. ALTUNDAĞ, Ş. (2018). “Osmanlı İmparatorluğunun Vergi Sistemi Hakkında Kısa Bir Araştırma”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, VI/2: 187-197.
4. ASLAN, A. (2019). “Temettuat Defterlerine Göre Osmanlı Kumanovası’nda Sosyo-Ekonomik Yapı (1844/1845)”. Düşünce ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi. 1: 68-100.
5. ATAR, A. (2007). Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre Tavşanlı Nahiyesi’nin Sosyo Ekonomik Yapısı. İstanbul: Marmara Üniv. Sos. Bil Enst. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
6. ATAR, Z. ve Bizbirlik, A. (2009). “XIX. Yüzyıl Osmanlı Tarihinde Temettuat Defterleri’nin Yeri: Saruhan Sancağı Mütevelli Çiftliği Temettuat Defteri Örneği.” SAÜ Fen Edebiyat Dergisi. 1: 37-57.
7. BALTACI, C. (1985). Türk Geleneği İçinde Osmanlı Devleti’nin Yapılanma Şekli. Türklerde İnsani Değerler ve İnsan Hakları. 2. Kitap. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
8. BARKAN, Ö., L. (1953). “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. Türkiyat Mecmuası. 10: 1-26.

9. BARKAN, Ö., L. (1970). “XVI. Asrın İkinci Yarısında Türkiye’de Fiyat Hareketleri”. Belleten: XXXIV/136: 557-607.
10. BARKEY, K. (2021). Eşkıyalar ve Devlet. İstanbul: Kronik Kitap.
11. BATMAZ, E. (1997).“İltizam Sisteminin XVIII. Yüzyıldaki Boyutları”. Tarih Araştırmaları Dergisi. XVIII/29: 39-50.
12. CEZAR, Y. (1996). “18 ve 19. Yüzyıllarda Osmanlı Taşrasında Oluşan Yeni Mali Sektörün Mahiyet ve Büyüklüğü Üzerine”. Dünü ve Bugünüyle Toplum ve Ekonomi. 9, 89-120.
13. ÇADIRCI, M. (1991). Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. ÇOŞGEL, M. (2004). “Ottoman Tax Registers (Tahrir Defterleri)”. Historical Methods. 37: 87-100.
15. ÇÖLOĞLU, R. (2019). “Temettuat Defterlerine Göre İsakça’nın Nüfus Özellikleri”. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. II/4: 37-52.
16. DEMİR, İ. (1999). Temettu Defterlerinin Önemi ve Hazırlanış Sebepleri. C. 6. Osmanlı Ansiklopedisi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
17. DOĞRUYOL, A. (2023). “Osmanlı Mali Sayımları-Temettuat Vergisi (1840/1841): Bolvadin Örneği”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi. XII/3: 2163-2186.
18. EFE, A. (2016a). “Osmanlı Devleti’nde Yeniden Yapılanmanın Şafağında Üç Vergi Sayımı”. Akademik İncelemeler Dergisi. XI/2: 26-46.
19. EFE, A. (2016b). “Tanzimat Devleti, İmar-I Mülk ve Tebaa Politikaları ve Bir Sancak”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 38: 1-13.
20. EMECEN, F. (1999). Isparta. İçinde, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 19, 194-200). Türkiye Diyanet Vakfı.
21. FAROQHİ, S. (1987). Agricultre and Rural Life in The Ottoman Empire (ca 1500-1878). New Perspectives on Turkey. 1: 3-34.
22. FAYDALI, G., K. (2008). 10597 Numaralı Temettuat Defterine Göre Yalvaç Kazası’nın Sosyal ve Ekonomik Yapısı. Isparta: SDÜ, Sos. Bil. Enst. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
23. FEKETE, L. (1947). “Türk Vergi Tahrirleri” (Çev. Karatay, S.). Belleten. XI/42: 299- 328.
24. GENÇ, M. (2013). Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. (9. Basım). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
25. GÖKÇE, İ. (2017). 1844-45 Temettuat Sayılarına Göre Söğüt ve Kırsalının Sosyal ve Ekonomik Yapısı. Eskişehir: ESOGÜ, Sos. Bil. Enst. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
26. GÜÇER, L. (1951-52). “XVI. Yüzyıl Sonlarında Osmanlı İmparatorluğu Dahlinde Hububat Ticaretinin Tabi Olduğu Kayıtlar”. İ. Ü. İktisat Fakültesi Dergisi. XIII/1-4: 81-98.
27. GÜL, A. (2009). “Temettuat Defterlerine Göre Pasinler’in (Hasankale) Sosyal ve Ekonomik Yapısı”. Karadeniz Araştırmaları, VI/23: 77-98.
28. GÜRAN, T. (1986). “İstanbul’un İaşesinde Devletin Rolü (1793-1839)”. İ. Ü. İktisat Fakültesi Mecmuası. XLIV/1-4: 245-275.
29. GÜRAN, T. (1998). “Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası. 49: 79- 95.
30. http://www.ispartagonen.gov.tr/ilcemizin-tarihi
31. İbn Battuta (2000). İbn Battuta Seyahatnamesi. (Çev. A. Said Aykut). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
32. İNALCIK, H. (1954). “Ottoman Methods of Conquest”. Studia Islamica. 2: 103-129.
33. İNALCIK, H. (1990). “Osmanlı Toplum Yapısının Evrimi “(Çev. Özden, M. ve Unan, F.) Türkiye Günlüğü. 11: 30-41.
34. İNALCIK, H. (1994). “Osmanlı İmparatorluğu” (Çev. Vahdettin E.). Türk Dünyası Araştırmaları. 93: 145-175.
35. İNALCIK, H. (2010). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). (15. Basım). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
36. İNALCIK, H. (2012). Devlet-i Aliyye I. Cilt. (51. Basım). İş Kültür Yayınları: İstanbul.
37. İRBEÇ, Y., Z. (1989). “Osmanlı Devleti’nin Dış Dünya ile Temasları Neticesi İktisadi ve İctimai Politikasında Oluşan Değişiklikler”. Türk Dünyası Araştırmaları. 58: 117-135.
38. KALLEK, C. (2022). Kile. İçinde, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 25, 567-570). Türkiye Diyanet Vakfı.
39. KARAMURSAL, Z. (1898). Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler. Ankara: TTK.
40. KASTRİTSİS, D., J. (2007). The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402-1413. Boston: Leiden.
41. KAYHAN, K., M. (2006). Temettuat Defterine Göre XIX. Yüzyıl Ortalarında Barla’nın Sosyo-Ekonomik Yapısı. Isparta: SDÜ, Sos. Bil. Enst. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
42. KAYNAR, R. (2010). Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
43. KIZILKAN, Ö., A. (2008). “Osmanlı Vergi Düzeninde Temettuat Uygulamaları Üzerine bir Değerlendirme”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 20: 57-66.
44. KODAMAN, B. (2007). “Osmanlı Devleti’nin Yükseliş ve Çöküş Sebeplerine Genel Bakış”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 16: 1-24.
45. KOFOĞLU, S. (1997). Hamidoğulları. İçinde, Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi (C. 15, 471-476). Türkiye Diyanet Vakfı.
46. KOYUNCU, D. T., (2010). Osmanlı Zirai Sektörünün Kapitalist Dünya Pazarlarına Eklemlenmesi: 1844-45 Bölgesel Karşılaştırma. Eskişehir: ESOGÜ: Sos. Bil. Enst. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
47. KOYUNCU, D. T., Küçükkalay, A. M. (2006). Global Market Orientation of the Ottoman Agriculture Sector: An Interregional Comparison (1844). The Journal of Ottoman Studies. ISAM Yayınları. İstanbul: 171-229.
48. KÜÇÜKKALAY, A. ve M., Efe, A. (2006). “Osmanlı Zirai Sektörünün Ticarileşebilme İmkânı Üzerine Bir Deneme: 1844: 1845 Alpu Köyü Örneği”. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. 20: 245-279.
49. KÜTÜKOĞLU, M. (1995). “Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettü Defterleri”. Belleten. LIX/225: 395-412.
50. KÜTÜKOĞLU, M., S. (2018). Osmanlı’nın Sosyo-Kültürel ve İktisadi Yapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
51. LEVY, A. (1982). “Military Reform and The Problem of Centralization in The Ottoman Empire in The Eighteenth Century”. Middle Eastern Studies. XVIII/3: 227-249.
52. MANTRAN, R. (1987). “XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda Ticaretin Değişmesi”. Tarih İncelemeleri Dergisi. 3: 159-175.
53. NEŞRİ, M. (1949) Kitab-ı Cihan-nüma, C.1. (Haz. F., R., Unat, M., A., Köymen). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
54. ONAY, H. (2020). XIX. Yüzyıl Ortalarında Pavlu (Sütçüler) Kazası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (K.K.d. 6089 Nolu Temettuat Defterine Göre). Isparta: SDÜ, Sos. Bil. Enst. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
55. ORTAYLI, İ. (2020). Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri. (4. Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
56. ORTAYLI, İ. (2021). Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi. İstanbul: Kronik Yayınları.
57. ÖNSOY, R. (1984). Tanzimat Dönemi Sanayileşme Politikası 1839-1876. H. Ü. Edebiyat Fakültesi Dergisi. II/2: 5-12.
58. ÖZCAN, S. (2018). “Tanzimat Dönemindeki Temettuat Defterlerine Göre Amasya Şehir Nüfusunun Mesleki Yapısı”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. VI/15: 872-897.
59. ÖZDEĞER, M. (2011). “Osmanlı Devlet Teşkilatında Ayanın Mali ve İdari Yönetime Müdahale Devri”. İ. Ü. İktisat Fakültesi Mecmuası. L/1-4: 6-132.
60. ÖZDEMİR, A. (2005). 10199 Numaralı Temettuat Defteri’ne Göre Keçiborlu Kazası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (1844-1845). Isparta: SDÜ, Sos. Bil. Enst. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
61. ÖZTÜRK, S. (1996). Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. İstanbul: Kitapevi.
62. ÖZTÜRK, S. (2000). “Temettuat Tahrirleri”. Akademik Araştırmalar Dergisi. 4-5: 537-591.
63. ÖZTÜRK, S. (2003). “Türkiye’de Temettuat Çalışmaları”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. I/1: 287-304.
64. PHİLİPPE, E., E. (2017). Türkiye ve Tanzimat. (Haz. Erol Kılınç). İstanbul: Ötüken.
65. SERİN, M. (1998, 8-21 Nisan). Osmanlı Arşivi’nde Bulunan Temettuat Defterleri, I. Milli Arşiv Şurası, Ankara, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları
66. SHAW, S., J. (1975). “The Nineteenth-Century Ottoman Tax Reforms and Revenue System”. International Journal of Middle East Studies. VI/4: 421-459.
67. SİNAV, S. (2007). 1844-1845 (H. 1260-1261) Tarihli Temettuat Deftteri’ne Göre Uluborlu Kazası’nın Sosyal ve Ekonomik Yapısı. Isparta: SDÜ, Sos. Bil. Enst. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
68. SONGUN, G. (2006). 10120 Numaralı Temettuat Defteri’ne Göre Atabey Kazası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (1844-1845). Isparta: SDÜ, Sos. Bil. Enst. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
69. ŞENER, A. (1990). Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi. İstanbul: İşaret Yayınları.
70. TEMURÇİN, K. ve Babacan, H. (2006). “XIX. Yüzyılın ilk yarısında Isparta Şehrinde Sosyoekonomik Yapı ve Gayrimüslimler”. Erdem, XV/45-46-47: 155-182.
71. UMAR, B. (1993). Türkiye’deki Tarihsel Adlar. İstanbul: İnkılap Kitapevi.
72. ÜNAL, M., A. (1997). Osmanlı Müesseseleri Tarihi. Isparta: Kardelen Yayınları.
73. YEŞİL, T. (2006). 9930 Numaralı Temettuat Defterine Göre XIX. Yüzyıl Ortalarında Eğirdir’in Köylerinin Sosyal ve Ekonomik Yapısı. Isparta: SDÜ, Sos. Bil. Enst. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
74. YETİŞİR, Z. (2020). “Üç Mahalle, Bir Sayım: 1845 Temettuat Defterleri Üzerinden Bursa’nın Üç Mahallesinin Sosyoekonomik Durumlarının İncelenmesi”. Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. XXI/39: 1373-1400.
75. YÜKÇÜ, S. ve Fidancı, N. Ve Soysal, U. (2014). “Osmanlı Devleti’nde Temettuat Defterleri’nin Önemi ve Vergisel Açıdan Değerlendirmesi: Tire Kazası Örneği”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi. 7: 170-190.
76. ZABUN, S., (2013). Sivan 1844-1845 Temettuat Defterleri. 4 Cilt. Sivas: Buruciye Yayınları.