KAZAK TÜRKÇESİNDE TARIM ALETİ TERİMLERİ

Öz

Türk toplumlarında tarımın yerini ve önemini anlamanın en temel yollarından biri söz varlığı çalışmalarıdır. Söz varlığı, o dili konuşan toplumun kavramlar dünyasıdır. Maddi ve manevi kültürünün yansıtıcısıdır ve dünya görüşünün bir kesitidir. Söz varlığı çalışmaları dilin tarihine geniş ölçüde ışık tutar. Yüzyıllar boyunca ortaya çıkan ses, biçim, söz dizimi ve anlam değişikliklerini yansıtır. Verilen bilgilere göre Kazakların ve diğer Türk topluluklarının çok erken zamanlarda tarım yaptığı anlaşılmaktadır. Bu durum dile de yansımıştır. Birçok tarım terimi söz varlığında yerini almıştır. Türkçe ve Kazakçadaki ortak tarım terimlerinden bunu anlamak mümkündür. Bu çalışmada, Kazakça tarım el aletlerine dair söz varlığı incelenmiştir. Öncelikle Kazakçadaki tarım el aleti terimleri tespit edilmiştir. Daha sonra bu terimler Türkçeyle ortaklık ve farklılık göstermeleri yönüyle sınıflandırmaya tabi tutulmuştur. Tarım el aletleri tarihî Türk lehçeleri, Türkçe ve Kazakçada müşterek olanlar ve olmayanlar olarak ayrılmıştır. Makale sınırları sebebiyle müşterek tarım el aletleri ayrıntılı olarak incelenmiş ancak Kazakçaya özgü olanlar liste hâlinde verilmiştir. Tarım el aletleri; ekim ve dikim aletleri, sulama aletleri, hasat aletleri, zararlılara karşı kullanılan aletler, tarımsal ürün işlemede kullanılan aletler, tarımla dolaylı yönden ilgili el alet-leri olarak alt başlıklara ayrılmıştır. Hasatta kullanılan tarım el aletlerinde biçme ve bileği, toplama, eleme ve saklama aletlerinde ortak sözcük sayısının çok olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Kazakça
• tarım aletleri
• söz varlığı
• köken bilgisi.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

123K325

Etik Beyan

Bu çalışmada yer alan veriler, "Kazak Türkçesi ve Türkçesinde Tarım Terimleri" başlıklı 123K325 numaralı tamamlanan TÜBİTAK 3005: Sosyal ve Beşeri Bilimler Projesi'nden elde edilmiştir.

Teşekkür

TÜBİTAK 3005: Sosyal ve Beşeri Bilimler Projesi kapsamında tamamlanan 123K325 numaralı "Kazak Türkçesi ve Türkçesinde Tarım Terimleri" başlıklı projeyi desteklerinden dolayı TÜBİTAK'a teşekkürlerimi sunarım.

Kazakh Agricultural Tool Names

Öz

One of the most fundamental ways to understand the place and importance of agricul-ture in Turkish society is through vocabulary studies. Vocabulary is a reflection of the concep-tual world, material and spiritual culture, and worldview of the society that speaks a language. Vocabulary studies shed considerable light on the history of a language, reflecting the changes in sound, form, syntax, and meaning that have occurred over centuries. According to the in-formation provided, it is understood that the Kazakhs and other Turkic communities practi-ced agriculture very early on. This is reflected in their language, with many agricultural terms found in their vocabulary. This can be understood from the common agricultural terminology in Turkish and Kazakh. This study examines the vocabulary related to agricultural hand tools in Kazakh. First, agricultural hand tool terms in Kazakh were identified. Then, these terms were classified according to their similarities and differences with Turkish terms. Agricultural tools in historical Turkic dialects, Turkish and Kazakh, are divided into those that are common and those that are not. Due to the limitations of this article, only common agricultural tools have been examined in detail; however, those specific to Kazakh are listed. Agricultural hand tools are divided into subcategories such as planting and sowing tools, irrigation tools, harves-ting tools, pest control tools, agricultural product processing tools, and hand tools indirectly related to agriculture. It has been observed that there are many common words among agri-cultural hand tools used in harvesting, such as cutting and sharpening tools, and gathering, sieving, and storage tools.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh language
• agricultural tools
• vocabulary
• etymology.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

123K325

Etik Beyan

The data included in this study were obtained from the completed TÜBİTAK 3005: Social and Human Sciences Project No. 123K325, titled "Agricultural Terminology in Kazakh and Turkish".

Teşekkür

I would like to express my gratitude to TÜBİTAK for their support of the project numbered 123K325, titled "Agricultural Terminology in Kazakh Turkish and Turkish Language," which was completed within the scope of the TÜBİTAK 3005: Social and Human Sciences Project.

Kaynakça

1. AKALIN, Ş. H. vd. (2011). Türkçe Sözlük. (hzl.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. ÄNES, Ğ., UDERBAYEV A. (2007). Dialektologiyalıq Sözdik. (Ed.). Almatı: Arıs Baspası.
3. BAYKARA, T. (1997). “Eski Türk Ziraat Hayatı Üzerine Bazı Bilgiler.” Türk Kültürü Araştırma-ları. VI/1: 1-23.
4. BAYNİYAZOV, A., BAYNİYAZOVA J., KOÇ, K. (2019). Türkiye Türkçesi-Kazak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. BİRAY, N., AYAN, E., KURMANGALİYEVA ERCİLASUN, G. (2018). Çağdaş Kazak Türkçesi. İs-tanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
6. BULUT, A., CAN, A. (2021). “Kazak Bilim Adamı Çokan Valihanov’a göre XIX. Yüzyılda Kazak-larda Tarımsal Faaliyetler.” International Journal of Life Sciences and Biotechnology, IV/3: 608-622.
7. CLAUSON, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: At The Clarendon Press.
8. DİREK, M. (2012). Tarım Tarihi ve Deontoloji. Konya: Eğitim Kitabevi.

9. ERCİLASUN, A. B., AKKOYUNLU, Z. (2018). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk (giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). (hzl.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
10. ERDAL, M. (1991). Old Turkic Word Formation, a Functional Approach to The Lexicon I-II. Wiesbaden.
11. EREN, H. (2020). Eren Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü (ETDES). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. GÜLENSOY, T. (2011). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. I-II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. HACIEMİNOĞLU, N. (2013). Karahanlı Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
14. ISQAQOV, A., SIZDIQOVA, R., SARIBAYEV, Ş. (1966). Qazaq Tiliniñ Qısqaşa Etimologiyalıq Söz-digi. Almatı: Qazaq SSR’nın Ğılım Baspası.
15. QALİYEV Ğ., NAQISBEKOV, O., SARIBAYEV, Ş., ÜDERBAYEV, A. vd. (2005). Qazaq Tiliniñ Ay-maqtıq Sözdigi. Almatı: Arıs Batpası.
16. KANAR, M. (2018). Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Say yayınları.
17. KOÇ, K., BAYNİYAZOV A., BAŞKAPAN, V. (2021). Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlüğü-Қaзaқшa-Түрiкше Cөздiк. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. KOÇ, K., DOĞAN, O. (2022). Kazak Türkçesi Grameri (ses ve şekil bilgisi). İstanbul: Kesit yayın-ları.
19. QURALULI, A. (2007). Mal Şaruvaşılığına, Eginşilikke, Añşılıqqa Baylanıstı Terminder men Söz Tirkesteriniñ Tüsindirme Sözdigi. Almatı: Öner Baspası.
20. KÜÇÜK, M. (2013). “Anadolu Ağızlarındaki Doğu Kökenli Sözcüklerin Ses Bilgisi Açısından Görünümleri- Ünsüzler-” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 20/2: 39-78.
21. LESSİNG, F. (2017). Moğolca-Türkçe Sözlük. (Çev. Günay Karaağaç ). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. MADRAN, N. (1984). Büyük Tarım Sözlüğü. I-II. Ankara: Ayyıldız Matbası.
23. TANOĞLU, A. (1968). Ziraat Hayatı. İstanbul: İstanbul Matbaası.
24. TEKİN, T. (2022). Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. TİETZE, A. (2002). Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı. I. İstanbul: Simurg Yayınları.
26. TİETZE, A. (2016). Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı. IV. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
27. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü-I, II, III, IV, VII, VIII, IX, X, XI (1993). Ankara Üniver-sitesi Basımevi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. TOPARLI, R., VURAL, H., KARAATLI, R. (2014). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Ku-rumu Yayınları.
29. ÜNLÜ, S. (2012a). Karahanlı Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi.
30. ÜNLÜ, S. (2012b). Harezm-Altınordu Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi.
31. ÜNLÜ, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi.