AVANZÂDE MEHMED SÜLEYMAN’IN (1871–1922), İLMÜ’L-KADEM ESERİ ÜZERİNE DEĞERLENDİRMELER

Öz

Bu çalışma, II. Meşrutiyet döneminde popüler bilim ve didaktik edebiyat ekseninde öne çıkan Avanzâde Mehmed Süleyman’ın İlmü’l-Kadem (İlm-i Ahvâli’l-Kadem) adlı eserini, ilm-i kıyafet geleneğinin kıyâfetü’l-eser alt disiplini (iz ve ayak üzerinden teşhis) bağlamında inceler. Makale iki katmandan oluşur: Birincisi, Avanzâde’nin biyografisi ve entelektüel konumu üzerinden fennî formasyonu ile popüler yazıyı buluşturan didaktik üslupun çerçevesini çizer; ikincisi, İlmü’l-Kadem’in özel bölüm düzeni, terim seçimi (Fransızcadan “İskarpoloji”) ve gözlemsel metodolo-jisi (yürüyüş tarzı → ayakkabı aşınması → mizac tahlili) üzerinden ayrıntılı bir analiz sunar. Eserin Önsözünde kadem ilminin Araplarca tetkik edilip Avrupa’ya nakledildiği; Türkçede ilk kez kendisi tarafından işlendiği iddia edilerek meşruiyet ve öncülük vurgulanır. Tanım ve yöntem bölümünde “İskarpoloji”, ayak ve ayakkabının yürü-yüş sonrası kazandığı “ahvâl ve eşkâl”in incelenmesi olarak tarif edilir; ana uygulama kısmında ise altı aşınma tipi üzerinden karakter tahliline gidilir: (1) Muntazam aşınma: muvâzeneli, ciddiyetperver; (2) Dış/yan basanlar: merak ve heves baskın, hızlı karar; (3) İç tarafa basanlar: endişeli ama tefekküre yatkın; (4) Burun tarafında delik: metîn irade, sarih fikir, dürüstlük; (5) Ökçe yanı + orta aşınma: halîm-selîm, uyumlu fakat saf; (6) Ökçe dışı + burun ucu: hayalperest, sebat zayıf, fakat ıslahı kolay. Avanzâde'nin bu eseri, döneminin kültürel etkileşimini ve popüler bilim anlayışındaki değişimi anlamak açısından kritik önem taşır.

Anahtar Kelimeler

• Avanzâde Mehmed Süleyman
• İlmü’l-Kadem
• İlm-i Kıyafet
• Ulûm-ı Hafiyye
• Klasik Türk Edebiyatı.

Destekleyen Kurum

Destekleyen kurum yoktur.

Etik Beyan

Etik beyan gerektiren bir çalışma değildir.

ASSESSMENTS ON AVANZÂDE MEHMED SÜLEYMAN'S (1871–1922) WORK, İLMÜ'L-KADEM

Öz

This article examines Ilmü’l-Kadem (Ilm-i Ahvâli’l-Kadem) by Avanzade Mehmed Süleyman—a leading figure of popular science and didactic literature in the Ottoman Second Constitutional Era—within the framework of the physiognomy tradition, notably the subfield qiyāfat al-athar (diagnosis through footprints/footwear). The study proceeds on two layers: first, it outlines Avanzade’s biography and intellectual setting, highlighting how his scien-tific training intersected with popular writing and a didactic voice; second, it provides a detailed reading of the book’s sectional architecture, terminology (the French-derived “Iskarpology”), and observational method (gait → shoe-wear pattern → temperament analysis). In the Preface, Avanzade asserts a historical circulation of the “sci-ence of foot” from Arabs to Europeans and claims primacy in Turkish—thus constructing legitimacy and pionee-ring rhetoric. The definition/method section presents “Iskarpology” as the study of states and forms acquired by the foot and footwear after walking, while the practical core develops six wear-types for character profiling: (1) Regular wear—balanced, serious; (2) Outer/side wearers—curiosity-driven, swift decisions; (3) Inner wearers—anxious yet contemplative; (4) Toe-perforation—steadfast will, clear thought, honesty; (5) Heel-side + midsole wear—mild, compliant, yet credulous; (6) Outer heel + toe wear—imaginative, pleasure-seeking, low persistence but easily corrected. Avanzâde's work is critically important for understanding the cultural interactions of its time and the changes in the popular understanding of science.

Anahtar Kelimeler

• Avanzade Mehmed Süleyman
• Ilmü’l-Kadem
• Physiognomy;
• Occult sciences
• Classical Turkish Literature

Destekleyen Kurum

There is no supporting organization.

Etik Beyan

This study does not require an ethics committee approval.

Kaynakça

1. ACAR, Ü. (2019). “Meşrutiyet Dönemi Düşünce Akımları ve Günümüze Yansımaları”. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi. XXIII/2: 413-424.
2. AKIN, F. (2022). “20. Yüzyılın Başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nda Kıyâfet İlmi: Avanzade Mehmet Süleyman”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. IV/8: 697-714.
3. AVANZÂDE MEHMED SÜLEYMAN (1331). Ulûm-ı Hafiyeden İlm-i Ahvâli’l-Kadem. İstanbul: Lüsyen Matbaası.
4. ÇAKIR, M. (2007). “Kıyâfet-Nâme’ler Hakkında Bir Bibliyografya Denemesi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. 9: 333-350.
5. ÇELEBİ, İ. (2008). “Rüya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. XXXV. İstanbul: TDV Yayınları: 306-309.
6. ÇELEBİOĞLU, Â. (1979). “Kıyâfe(t) İlmi ve Akşemseddinzâde Hamdullah Hamdî ile Erzurumlu İbrâhim Hakkı’nın Kıyâfet-Nâmeleri”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi. 11: 305-347.
7. ÇEVİKEL, N. (2010). “Taşköprîzâde (İsâmeddîn) Ahmed Bin Mustafa’nın Mevzû‘Âtü’l-‘Ulûm’unda İlim Kavramı 1495-1561”. Gazi Akademik Bakış. III/6: 177-189.
8. ERDOĞAN ÇELTİK, S. (2017). Avanzâde Mehmet Süleyman – Kültür ve Edebî Hayatımıza Katkıları. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

9. ERDOĞAN ÇELTİK, S. (2021). “Avanzâde Mehmet Süleyman’ın Muabbir yahut Yeni ve Mükemmel Tabirname’si”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. V/2: 824-837.
10. GÖKYAY, O. Ş. – V. S. COŞKUN (2010). “Tâbirnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. XXXIX. İstanbul: TDV Yayınları: 331-333.
11. KANTER, B. (2012). “Meşrutiyet Döneminde Kadın Hakları Savunuculuğunda Gelenekçi Bir Yazar: Avanzade Mehmet Süleyman”. Erdem. 63: 127-152.
12. MADEN, S. (2017). “Türk Edebiyatında Kıyafet İlmi ve Kıyafetnameler”. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi. I/1: 11-22.
13. MENGİ, M. (1977). “Kıyafetnâmeler Üzerine”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten. XXV/1977: 299-309.
14. MENGİ, M. (2002). “Kıyafetnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. XXV. Ankara: TDV Yayınları: 513- 514.
15. ULUDAĞ, S. (1996). “Firâset”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. XIII. İstanbul: TDV Yayınları: 116-117.