OSMANLI ARŞİVİNE GÖRE BOĞAZKÖY: ARKEOLOJİK ÇALIŞMALARI VE SOSYO-EKONOMİK TARİHİ

Öz

Osmanlı Devleti Döneminde Budaközüne bağlı karye olan Boğazköy’ün sosyo ekonomik durumu ve arkeolojik çalışmaları arşiv kayıtlarına yansımıştır. Boğazköy’de ilk bilimsel tespit, 1834 yılında bölgeye gelen Charles Texier ile başlamış, 1906 yılında Hugo Winckler ve Theodor Makridi tarafından sistematik ve bilimsel bir nitelik kazanmıştır. Osmanlı arşiv vesikalarında Maarif Nezareti, Dahiliye Nezareti, Hariciye Nezareti ve Müze-i Hümayun arasındaki yazışmalarda Boğazköy’de kazı izin süreçleri, denetim mekanizması, eserlerin korunması ve muhafazası konusunda bilgiler bulunmaktadır. Ayrıca bu belgeler, eserlerin paylaştırılması, yurt dışı çıkış izinleri, Osmanlı Devleti’nin hukuki, idari ve diplomatik tutumunu ortaya koymaktadır. Osmanlı arşivinde yer alan veriler, kültürel mirasın korunmasına yönelik uygulamaları, kurumlar arası iletişimi yansıtmaktadır. Temettuat defterleri ise Boğazköy’ün sosyo-ekonomik yapısını ortaya koyarak, bölge halkının geçim kaynağını göstermektedir. Bu çerçevede, arkeolojik faaliyetlerin yalnızca bilimsel bir süreç olmadığı, aynı zamanda yerel, sosyo-ekonomik yapıyla etkileşim içinde geliştiğini ortaya koymuştur. Bu çalışmada, Boğazköy kazılarının Osmanlı bürokratik yapısı içerisindeki idari süreci ve bölgenin ekonomik durumu arşiv belgeleri aracılığıyla ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hititler
• Boğazköy
• Hattuşa
• Osmanlı
• Asâr-ı Atîka.

THE BOĞAZKÖY EXCAVATION ACCORDING TO THE OTTOMAN ARCHIVES: ADMINISTRATIVE PROCESSES AND THE LOCAL ECONOMY

Öz

The socio-economic situation and archaeological studies of Boğazköy, a village under the jurisdiction of Budaközü during the Ottoman period, are reflected in archival records. The first scientific survey of Boğazköy began with Charles Texier, who visited the region in 1834, and acquired a systematic and scientific character in 1906 through the work of Hugo Winckler and Theodor Makridi. In the correspondence between the Ministry of Education, the Ministry of the Interior, the Ministry of Foreign Affairs and the Imperial Museum within the Ottoman archives, there is information regarding the excavation permit processes, the supervisory mechanism, and the protection and preservation of artefacts in Boğazköy. Furthermore, these documents reveal the distribution of artefacts, permits for export, and the Ottoman State’s legal, administrative and diplomatic stance. The data contained in the Ottoman archives reflect practices aimed at the preservation of cultural heritage and inter-institutional communication. The revenue registers, meanwhile, reveal the socio-economic structure of Boğazköy, illustrating the local population’s means of livelihood. In this context, it has been demonstrated that archaeological activities are not merely a scientific process, but also develop in interaction with the local socio-economic structure. This study examines the administrative process within the Ottoman bureaucratic structure and the economic situation of the region through archival documents, focusing on the Boğazköy excavations.

Anahtar Kelimeler

• Hittites
• Boğazköy
• Hattuşa
• Ottoman
• Asâr-ı Atîka

Kaynakça

1. AKTAŞ, E. (2021). “Çorum Sancağında Salgın Hastalıklar (1894-1914)”. Karadeniz Araştırma-ları Enstitüsü Dergisi. VII/12: 107-123.
2. ALAURA, S. (2002). “La prima trattativa diplomatica dei ‘Musei reali di Berlino’ per una conces-sione di scavo a Boğazköy”. Anatolia Antica. Studi in memoria di Fiorella Imparati. Eot-hen 11: 23-46.
3. ALAURA, S. (2006). Nach Boghazköi: Zur Vorgeschichte der Ausgrabung in Boğazköy-Hattuša und zu den archäologischen Forschungen bis zum Ersten Weltkrieg. Münsterschwar-zach: Deutsche Orient-Gesellschaft.
4. ALAURA, S. (2017). “Little by Little the Obscurity is Being Cleared Away from the Earlier His-tory of Asia Minor: Searching for the Hittites, from Sayce to Winckler”. Bir Anadolu İm-paratorluğunun Keşfi. (ed. M. Doğan- Alparslan – A. Schachner – M. Alparslan). İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü: 13-27.
5. AYAR, M. (2007). Osmanlı Devleti’nde Kolera: İstanbul Örneği (1892-1895). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
6. AYÇİÇEK, D. (2019). Temettuat Defterlerine Göre Budaközü Kazası’nın Sosyal ve Ekonomik Yapısı. Niğde: Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlan-mamış Yüksek Lisans Tezi).
7. BECKMAN, G. M. (1999). Hittite Diplomatic Texts. Atlanta: SBL Writings from the Ancient World 7.
8. CRÜSEMANN, N. (2000). “Vom Zweistromland zum Kupfergraben: Vorgeschichte und Ents-tehungsjahre (1899- 1918) der Vorderasiatischen Abteilung der Berliner Museen vor fach- und kulturpolitischen Hintergründen”. Jahrbuch der Berliner Museen. XLII, Beiheft.

9. ÇANLI, M. (2013). Ankara, Kastamonu, Sivas Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Çorum (1869-1908). Çorum: Çorum Belediye Kültür Yayını.
10. DEVELİOĞLU, F. (2023). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
11. DÖRNER, F. K. (1999). Nemrud Dağı’nın Zirvesinde Tanrıların Tahtları. (çev. Vural Ülkü). An-kara: Türk Tarih Kurumu.
12. DUMAN, H. (2000). Osmanlı Sâlnâmeleri ve Nevsâlleri. C. I. Ankara: Enformasyon ve Dokü-mantasyon Hizmetleri Vakfı.
13. DÜSTÛR (1289). Tertip I. İstanbul: Matbaa-i Âmire.
14. ELDEM, E. (2017). “Theodor Makridi Bey ve 1907 Boğazköy Kazısı”. Bir Anadolu İmparator-luğunun Keşfi. (ed. M. Doğan-Alparslan – A. Schachner – M. Alparslan). İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü, 159-192.
15. ERDEMİR, H. vd. (2009). “Türkiye’de Eskiçağ ve Alman Arkeolojinin Gelişmesinde Alman Bilim Adamlarının Etkisi”. I. Uluslararası Tarihi ve Kültürel Yönleriyle Türk-Alman İlişkileri Sempozyumu. Konya: Konya İl Kültür Turizm Müdürlüğü: 212-224.
16. HAGENBUCHNER, A. (1989). “Die Korrespondenz der Hethiter”. THeth. XVI: 281-300.
17. HERODOTOS (1973). Herodot Tarihi. (çev. M. Ökmen). İstanbul: Remzi Kitabevi.
18. HROZNÝ, B. (1915). “Die Lösung des hethitischen Problems. Ein vorläufiger Bericht”. Mittei-lungen der Deutschen Orient-Gesellschaft zu Berlin. 56: 17-50.
19. HROZNÝ, B. (1917). Die Sprache der Hethiter, ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogerma-nischen Sprachstamm. Ein Entzifferungsversuch. Leipzig: J.C. Hinrichs Boghazköi-Studien 1; 2/1.
20. HUMANN, K. – O. PUCHSTEIN (1890). Reise in Kleinasien und Nord-Syrien. Berlin: Dietrich Reimer.
21. KNUDTZON, J. A. (1902). Die zwei Arzawa-Briefe: Die ältesten Urkunden in indogermanischer Sprache. Leipzig: Kessinger Publishing
22. MUŞMAL, H. – H. GÜMÜŞ (2021). Türkiye’de Müzecilik (1839-1938). İstanbul: Selenge Yayınla-rı.
23. PAKALIN, M. Z. (1983). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 3 Cilt. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
24. PERROT, G. (1886). “Une civilisation retrouvée: les Hétéens, leur écriture et leur art”. Revue des Deux Mondes. 76 (3), 303-342.
25. PETERSEN, L. (2017). “Otto Puchstein and the Excavation of Boğazköy”. Bir Anadolu İmpara-torluğunun Keşfi. (ed. M. Doğan-Alparslan – A. Schachner – M. Alparslan). İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü 28-41.
26. REINACH, Th. (1897). “Un People Oublié: Les Matiènes”. Actes Du Dixieme Congres Internatio-nal Des Orientialistes. Session de Geneve 1894. Leide: Première Partie, Section IV-Grece et Orient.
27. RÜSTER, C. – E. NEU (1989). Hethitisches Zeichenlexikon Inventar und Interpretation der Ke-ilschriftzeichen aus den Boğazköy-Texten. Wiesbaden: Otto Harrassowitz
28. SCHACHNER, A. (2017). “The First Period of Scientific Excavations at Boğazköy-Hattuša (1906–1912)”. Bir Anadolu İmparatorluğunun Keşfi. (ed. M. Doğan-Alparslan – A. Schachner – M. Alparslan). İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü: 42-68.
29. SCHACHNER, A. (2019). Hattuşa Efsanevi Hitit İmparatorluğunun Peşinde. İstanbul: Homer Kitabevi.
30. SCHACHNER, A. (2025). “Turkish-German Scientific Relations: The Case of German Near Eas-tern Archaeology in Anatolia from the Ottoman Empire to the Republic”. Turcica. LV: 203-278.
31. SEEHER, J. (2001). “Boğazköy’den Karatepe’ye Hitit Bilim ve Hitit Dünyasının Keşfi”. Hitit Baş-kentinin Keşfi Boğazköy: Pteria? Tavium?. (ed. Fatma Canpolat). İstanbul: Yapı Kredi Ya-yınları: 98-115.
32. SEEHER, J. vd. (2012). Hattuşa’da 106 Yıl: Hitit Kazılarının Fotoğraflarla Öyküsü. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. TEXİER, C. (2002). Küçük Asya Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi. (çev. Ali Suat). Ankara: Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı.
33. WINCKLER, H. – O. PUCHSTEIN (1907). “Vorläufige Nachrichten über die Ausgrabungen in Boghazköi im Sommer 1907”. Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft zu Berlin. 35: 1-71.
34. WINCKLER, H. (1888). “Bericht über die Thontafeln von Tell el-Amarna im Königlichen Mu-seum zu Berlin und im Museum von Bulaq”. Berlin: Akademie der Wissenschaften: 52/2: 1341-1357.