TOKAT MÜZESİ’NDEN BİR GRUP TERRAKOTTA TANRI-TANRIÇA FİGÜRİNİ

Öz

Bu çalışma, Tokat Müzesi envanterinde bulunan 11 adet tanrı ve tanrıça terrakotta figürinini incelemektedir. Büyük çoğunluğu yaklaşık yarım asır önce satın alma yoluyla müze koleksiyonuna dahil edilen figürinlerin bulun-tu kontekstleri belli değildir. Ele alınan figürinlerin bir kısmı ilk kez bu çalışmayla bilim dünyasına sunulmaktadır. Geç Hellenistik ve Roma dönemlerine tarihlenen eserlere dair nicel ve nitel gözlemler aktarılmış; ikonografik ve tipolojik değerlendirmelerde bulunulmuştur. İnceleme kapsamında usta imzası ya da adak yazıtına rastlanmayan figürinlerin kimliklendirilmesi, benzer örneklerle yapılan karşılaştırmalı analizler yoluyla gerçekleştirilmiştir. Figü-rinlerin temsil ettiği tanrıça ve tanrılar, Antik Çağ’da Tokat ve çevresindeki dinsel inanışların çeşitliliğini yansıtma-sı bakımından önem arz etmektedir. Bu çalışmayla, Pontos bölgesindeki kült dağarcığına bir katkı yapmayı amaç-larken; özellikle Geç Hellenistik Dönem Anadolu koroplastiğinin en önemli merkezlerinden biri olan Amisos atölye-si ürünleri ile mevcut örnekler arasında tipolojik ve tematik benzerlikler irdelenmiştir. Elde edilen verilerin hem Pontos hem de Anadolu’nun diğer bölgelerinde tespit edilen ve edilecek terrakotta figürinler ile karşılaştırmalı bir referans oluşturması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kült
• terrakotta
• Pontos
• Karadeniz
• Tokat

Teşekkür

Bu çalışma, Tokat Müzesi’nin E-42153184-155.99-4677769 sayılı izni ile gerçekleştirilen araştırmalar neticesinde yapılmıştır. Araştırmaya gösterdikleri anlayış ve yardımseverlik için Tokat Müzesi Müdürü İhsan Polat’a ve müdür yardımcısı Emel Doğru’ya teşekkür ederim.

A GROUP OF TERRACOTTA FIGURINES OF DEITIES FROM THE TOKAT MUSEUM

Öz

This study examines eleven terracotta deity figurines from the inventory of the Tokat Museum. Since the majority of these figurines were acquired through purchase roughly half a century ago, their original archaeological con-texts remain undocumented. A portion of the examined artifacts is presented to the scientific community for the first time through this research. The study provides technical, iconographic, and typological evaluations of these pieces, which are dated to the Late Hellenistic and Roman Imperial periods. The identification of the figurines was established through iconographic and comparative analysis with analogous examples. Furthermore, no artisan signatures or votive inscriptions were identified on the pieces. The deities represented by these figurines are significant as they reflect the diversity of religious beliefs in and around Tokat during antiquity. In contributing to the cultic repertoire of the Pontus region, this research identifies significant typological and thematic parallels with the Amisos workshop, notably one of the most influential centers of Late Hellenistic Anatolian coroplastic art. Ultimately, the data obtained is intended to serve as a comparative reference point for terracotta figurines disco-vered, or yet to be discovered, both in the Pontus region and other areas of Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• cult
• terracotta
• Pontus
• Black Sea
• Tokat

Kaynakça

1. ALLEN, M. (2015). "Technique and Message in Roman Art". in: (ed.) B. E. Borg, A Companion to Roman Art, Blackwell Companions to the Ancient World, Wiley-Blackwell: 153-171.
2. ARISTODEMOU, G. (2021). “Eros Figures in the Iconography of Death. Some Notes on Fune-rary Monuments from Macedonia during the Roman Period”. Eikón Imago 10: 25-42.
3. ATASOY, S. (1974). “The Kocakızlar Tumulus in Eskişehir, Turkey”. American Journal of Arc-haeology. 78: 255- 263.
4. ATASOY, S. - T. H. ZEYREK (2004). “Amisos (Eski Samsun) Pişmiş Toprak Eserleri İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nden Yayınlanmış Örnekler”. Anatolian Research. 17/2: 85-124.
5. ATASOY, S. ve T. H. ZEYREK (2005). “Amisos’tan (Eski Samsun) Pişmiş Toprak Kadın Betimle-ri”. Anatolian Research. 18/1: 111-124.
6. BALDIRAN, A. (1997). “Konya Arkeoloji Müzesinden bir Grup Pişmiş Toprak Heykelcik”. Sel-çuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 11: 127-141.
7. BERLIN KÖNIGLICHEN MUSEEN (1903). Ausgewählte griechische Terrakotten im Antiqua-rium der Königlichen Museen zu Berlin. Verlag von Georg Reimer.
8. BULUT, A. E. (2025a). “Tokat Müzesi’nden Bir Terrakotta Kybele Heykelciği". Arkeoloji ve Sa-nat. 178, Ocak-Nisan: 137-150.

9. BULUT, A. E. (2025b). “Cybele in Clay: Terracotta Cybele Figurines from the Tokat Museum”. Circumnavigating the Black Sea, Prospecting its Hinterland: Projects, Ideas and Inte-ractions (6th–8th November 2025). Ankara: Bilkent University, Bildiri Özeti Kitapçığı: 6.
10. BURN, L. - R. HIGGINS (2001). Catalogue of Greek Terracottas in the British Museum (Vol. III). The British Museum Press.
11. BURR-THOMPSON, D. (1963). Troy: The Terracotta Figurines of the Hellenistic Period. Supp-lementary Monograph 3, Princeton University Press.
12. CUMONT, F. (1966). Recherches sur le symbolisme funeraire des Romains. Paris: Librairie Ori-entaliste Paul Geutner.
13. ÇEKİLMEZ, M. (2014). Tralleis Güney Nekropolü Terrakotta Figürinleri. Aydın: Adnan Mende-res Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
14. ÇEVİK, N. (2019). Isparta Arkeoloji Müzesinde Bulunan Pişmiş Toprak Figürinler. Isparta: Sü-leyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
15. ÇEVİRİCİ-COŞKUN, F. (2019). “Aphrodite Figürinleri”. (Ed. G. Coşkun), Afyonkarahisar Müzesi Terrakotta Figürinleri, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayıncılık: 11-35
16. ÇOKAY-KEPÇE, S. - S. ÖZDEN-GERÇEKER (2011). Kilden Suretler. Sadberk Hanım Müzesi Ko-leksiyonundan Antik Çağ Terrakotta Figürinleri. İstanbul.
17. DASEN, V. (1993). Dwarfes in Ancient Egypt and Greece. Oxford: Clarendon Press.
18. DURNAGÖLÜ, N. (2020). Stratonikeia Koroplastiği. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
19. EMİR, F. (2022). Eskişehir Eti Arkeoloji Müzesi’nde Bulunan Aphrodite ve Eros Konulu Eserler. Kütahya: Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. (Yayımlan-mamış Yüksek Lisans Tezi).
20. ERPEHLİVAN, H. (2011). Metropolis’in Plastik Sanatlarında Tanrı ve Tanrıça Figürleri. Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
21. FUL, Ş. D. (2013). “Antik Dönemde Tokat’ta Tapınım Gören Kültler”. Tokat Sempozyumu 1-3 Kasım 2012, Cilt III, (Ed. A. Açıkel, S. Başol, A. O. Solmaz, M. Hanilçe): 89-108.
22. FUL, Ş. D. (2025). “Epigrafik, Nümizmatik ve Arkeolojik Veriler Işığında Tokat’ta Zeus Kültü”. Karadeniz İncelemeleri Dergisi. 19/38: 67-90.
23. GOLDMAN, H. (1950). “The Terracotta Figurines” (VII). Excavations at Gözlü Kule, Tarsus. The Hellenistic and Roman Periods (Vol. I), (Ed. H. Goldman), Princeton University Press.
24. GONZENBACH, V. von (1995). Die Römischen Terracotten in der Schweiz. Untersuchungen zu Zeitstellung, Typologie und Ursprung der mittelgallischen Tonstatuetten. Band A, Tü-bingen: Francke Verlag Tübingen und Basel.
25. GRANDJOUAN C. (1961). Terracottas and Plastic Lamps of the Roman Period. The Athenian Agora. Vol. 6, American School of Classical Studies at Athens.
26. HAVELOCK, C. M. (1995). The Aphrodite of Knidos and her successors: a historical review of the female nude in Greek art. University of Michigan Press.
27. IŞIK, A. (2020). Pontos Tanrıları, Dorlion Yayınları.
28. IŞIN, G. (2007). Patara Terrakottaları. Hellenistik ve Erken Roma Dönemleri. Patara V.1, İstan-bul: Ege Yayınları.
29. KARADEMİR, F. (2024). Kurul Kalesi Pişmiş Toprak Dionysos Protomları, Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansütü Eğitim Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
30. KASAPOĞLU, H. (2015). Parion Antik Kenti Roma Dönemi Terrakotta Figürinleri (2004-2013), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Te-zi).
31. KAUFMAN, C. M. (1915). Graeco-ägyptische Koroplastik. Terrakotten der griechisch-römischen und koptischen Epoche aus der Faijüm-Oase und andren Fundstätten. Frankfurth: He-inrich Finck.
32. KAYMAKÇI, S. (2012). “Antikçağ'da Kelkit Vadisi'ndeki İnanç ve Tapınımlar – Kültler”. TÜBA-AR. 15: 79-94.
33. KUTBAY, G. (2023). Bithynia Bölgesi Nicaea Kenti Figürinleri. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
34. LANDSKRON, A. (2021). “Das Heroon von Trysa: Ein Nachwort”, (Hg. Plattner, G., Gottsmann, A.) Das Heroon von Trysa. Akten des Internationalen Symposions Österreichisches His-torisches Institut in Rom, Viyana: Vandenhoeck & Ruprecht Verlage.
35. LIMC II.1 A. Delivorrias, G. Berger-Doer, A. Kossatz-Deissmann, “Aphrodite”. Lexicon Iconog-raphicum Mythologiae Classicae II.1 (1984): 1-151.
36. LIMC II.2 Jentel, M. O. “Aphrodite (in Peripheria Orientali)”. Lexicon Iconographicum Mytholo-giae Classicae II.2 (1984): 156-169.
37. LIMC III.1 Tinh, T. T. “Bes”. Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae III.1 (1986): 98-108.
38. LIMC III.1-2 Augé, C. “Eros (in peripheria orientali)”. Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae III.1-2, (1986): 942-952.
39. LİNGA, A. (2019). Ainos Taşaltı Nekropolü Roma Dönemi Pişmiş Toprak Figürinleri (1986-1999), Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
40. MENDEL, G. (1908). Catalogue des Figurines Grecques de Terre Cuite: Musees Imperiaux Ot-tomans. İstanbul.
41. MICHAELIDES, D. (2015). “Aphrodite at the House of Orpheus in Nea Paphos”. Cahiers du Centre d Etudes Chypriotes. 45: 329-337.
42. MIZANDARI, M. (1993). “Un groupe dionysiaque de Géorgie. Terres cuites hellénistiques de Sarkiné”. Dialogues d'histoire ancienne. 19/2: 237-252.
43. MOLLARD-BESQUES, S. (1963). Catalogue Raisonné des Figurines et Reliefs en Terre-Cuite Grecs Étrusques et Romains, II. Myrina. Paris: Éditions des Musées Nationaux.
44. MOLLARD-BESQUES, S. (1971). Catalogue Raisonné des Figurines et Reliefs en Terre-Cuite Grecs Étrusques et Romains, III. Époques Hellénistique et Romaine Grèce et Asie Mi-neure, Illustrations. Paris: Éditions des Musées Nationaux.
45. MOLLARD-BESQUES, S. (1972). Catalogue Raisonné des Figurines et Reliefs en Terre-Cuite Grecs Étrusques et Romains, III. Époques Hellénistique et Romaine Grèce et Asie Mi-neur. Paris: Éditions des Musées Nationaux.
46. MOLLARD-BESQUES, S. (1986). Catalogue Raisonné des Figurines et Reliefs en Terre-Cuite Grecs Étrusques et Romains, IV, Époques Hellénistique et Romaine Italie Méridionale – Sicile – Sardaigne. Paris: Éditions des Musées Nationaux.
47. MOLLARD-BESQUES, S. (1992). Catalogue Raisonné des Figurines et Reliefs en Terre-Cuite Grecs Étrusques et Romains, IV-II, Époques Hellénistique et Romaine Cyrénaique, Egypte Ptolémaique et Romaine, Afrique du Nord et Proche-Orient. Paris: Éditions des Musées Nationaux.
48. SUMMERER, L. (1999). Hellenistische Terrakotten aus Amisos: ein Beitrag zur Kunstgeschichte des Pontosgebietes. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
49. ŞENYURT, S. Y. - A. Akçay (2016). “Kurul Kalesi (Ordu) VI. Mithradates Dönemi Yerleşimi Üze-rine Ön Değerlendirmeler”. Seleucia. VI: 221-248.
50. TÖPPERWEIN, E. (1976). Terrakotten von Pergamon. Berlin: Walter De Gruyter.
51. TÖRÖK, L. (1995). Hellenistic and Roman Terracottas from Egypt. Vol. 15, L'Erma di Bretsch-neider.
52. WADDINGTON, W. H., E. Babelon, T. Reinach. (1904). Recueil général des monnaies grecques et romaines de l’Asie Mineure. Paris.
53. WALTERS, H. B. (1899). Catalogue of the Bronzes Greek, Roman, and Etruscan in the Depart-ment of Greek and Roman Antiquities. London: British Museum.
54. WALTERS, H. B. (1903). Catalogue of the Terracottas in the Department of Greek and Roman Antiquities, British Museum. Oxford University Press.
55. WINTER, F. (1903). Die antiken Terrakotten (Band III, Teil 2): Die Typen der figürlichen Ter-rakotten. Verlag von W. Spemann.
56. YILMAZ, K. (2021). Gaziantep Arkeoloji Müzesi Bir Grup Pişmiş Toprak Figürini., Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).