KAZAKİSTAN’DA ÇOK-KÜLTÜRCÜLÜK POLİTİKALARI VE SİVİL MİLLİYETÇİLİK GERİLİMİ

Öz

Bu makale, Kazakistan’da bağımsızlık sonrası dönemde uygulanan çok-kültürcülük politikaları ile etnik ve sivil milliyetçilik arasındaki gerilimi incelemektedir. Çalışma, Will Kymlicka’nın çok-kültürcülük kuramı ve Jürgen Habermas’ın anayasal vatanseverlik yaklaşımını analitik çerçeve olarak kullanarak, Kazakistan’daki kimlik politikalarının Batı dışı bağlamlarda nasıl dönüştüğünü karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaktadır. Nitel araştırma tasarımına dayanan çalışma, anayasal metinler, resmî politika belgeleri ve akademik literatür üzerinden yorumlayıcı bir analiz yürütmekte; demografik veriler ve tarihsel süreçleri kimlik politikalarının maddi temellerini ortaya koymak için kullanmaktadır. Makale, Kazakistan’da bir yandan Kazak kimliğini güçlendirmeye yönelik “Kazaklaşma” politikalarının, diğer yandan çok-etnili yapıyı korumaya dönük “Kazakistanlılık” kimliğinin inşasının, etnik ve sivil milliyetçilik arasında yapısal bir gerilim ürettiğini ileri sürmektedir. Dil politikaları, azınlık hakları ve Kazakistan Halkı Asamblesi gibi kurumsal düzenlemeler bu gerilimin somut yansımaları olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, Kazakistan’daki modelin liberal-demokratik çok-kültürcülükten ziyade titüler millet merkezli, hiyerarşik bir düzeni kurumsallaştırdığını; sivil kimlik söyleminin ise toplumsal gerilimi absorbe eden bir güvenlik mekanizması işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Kazakistan örneği, çok-kültürcülük kuramının Batı dışı bağlamlarda nasıl yeniden yorumlandığını ve anayasal vatanseverlik modelinin etnik hiyerarşi ile sentezlendiği hibrit bir kimlik stratejisi ortaya çıkardığını göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, ulus-devlet, kimlik ve çok-kültürlülük tartışmalarına hem teorik hem de ampirik katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kazakistan
• Çok-kültürcülük
• Sivil milliyetçilik
• Etnik milliyetçilik
• Anayasal vatanseverlik

The Tension Between Multiculturalism Policies and Civic Nationalism in Kazakhstan

Öz

This article examines the structural tension between multiculturalism policies, ethnic nationalism, and civic nationalism in post-independence Kazakhstan. Utilizing Will Kymlicka’s theory of multiculturalism and Jürgen Habermas’s concept of constitutional patriotism as an analytical framework, the study explores the transformation of identity politics within a non-Western context from a comparative perspective. Employing a qualitative research design, the study conducts an interpretive analysis of constitutional texts, official policy documents, and academic literature, while utilizing demographic data and historical processes to uncover the material foundations of identity politics. The article argues that the dual pursuit of "Kazakhization"—aimed at consolidating Kazakh ethnic identity—and the construction of a "Kazakhstani" civic identity—designed to maintain multi-ethnic stability—produces a fundamental contradiction between ethnic and civic nationalist paradigms. Language policies, minority rights, and institutional frameworks, such as the Assembly of the People of Kazakhstan, are analyzed as concrete manifestations of this tension. The findings reveal that the Kazakhstan model institutionalizes a hierarchical order centered on the titular nation rather than adopting a liberal-democratic multiculturalism; furthermore, the discourse of civic identity functions as a security mechanism to absorb social friction. Consequently, the Kazakhstan case demonstrates how multiculturalism theory is reinterpreted in non-Western settings, resulting in a hybrid identity strategy where constitutional patriotism is synthesized with ethnic hierarchy. Ultimately, this study provides both theoretical and empirical insights into the ongoing debates surrounding the nation-state, identity, and multiculturalism.

Anahtar Kelimeler

• Kazakistan
• Multiculturalism
• Civic nationalism
• Ethnic nationalism
• Constitutional patriotism

Kaynakça

1. ABAZOV, R. - A. KHAZBULATOV, (2015). “Experimenting with Multiculturalism and Globaliza-tion: The Case of Kazakhstan’s Cultural Policies”. Il Nodo di Gordio. 8(May): 170–178.
2. AİTYMBETOV, N. vd. (2015). “Nation-Building in Kazakhstan: Kazakh and Kazakhstani Identi-ties Controversy”. Bilig, 74: 1-20. https://izlik.org/JA72AK78PB
3. AKÇA, G. - İ. VURUCU, (2016). “Çok Kültürlülük Tartışmaları, Toplumsal Bütünlük Kaygısı ve Yeniden Milletleşme- Kazakistan Halkı Asamblesi Örneği”. (Ed. A. G. Vurucu vd.). Doğ-rudan Batıya Devletler, Topluluklar, Farklılıklar. İstanbul: Aygan Yayıncılık: 77-106.
4. AUELBAY, M. (2013). “Quattı Qazaqstan – Ulttık İdeya Doktrinası”. Qazaq Gazeteleri - Faqiqat. https://faqiqat.kazgazeta.kz/news/1683 (3 Haziran 2013)
5. Kazakstan Tarihi-Oçekter. (1994). (Ed. K.S. Aldacumanov). Almatı: Devir.
6. BARRY, B. (2001). Culture and Equality: An Egalitarian Critique of Multiculturalism. Harvard University Press.
7. BURKHANOV, A. (2019). “Youth and National İdentity: Then and Now”. (Ed. M. Laruelle), The Nazarbayev Generation: Youth in Kazakhstan. Lanham, MD: Lexington Books: 49–68 BURKHANOV, A. (2020). “Multiculturalism and Nation-Building in Kazakhstan: Trends in Me-dia Discourse, State Policy, and Popular Perceptions”. The Muslim World, 110(1): 24-39.
8. CARLSON, M., - A. Raio, (2011). “Giriş”. (Ed. M. Carlson vd.), Çokkültürlü Toplumlarda Eğitim: Türkiye ve İsveç’ten Örnekler. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 1-24

9. CASALS, N. T. (2006). Group Rights as Human Rights: A Liberal Approach to Multiculturalism. Dordrecht: Springer. CrossRef
10. DAVE, B. (2004). “Management of Ethnic Relations in Kazakhstan: Stability without Success”. (Ed. W. Slater, - A. Wilson), The Legacy of the Soviet Union. Palgrave Macmillan: 83-100
11. DAVE, B. (2007). Kazakhstan: Ethnicity, Language and Power. London: Routledge.
12. DOYTCHEVA, M. (2009). Çokkültürlülük. (Çev. T. Akıncılar Onmuş). İstanbul: İletişim.
13. GUTMANN, A. (1994). “Introduction”. (Ed. C. Taylor - A. Gutmann), Multiculturalism: Expan-ded paperback edition. Princeton, NJ: Princeton University Press: IX–24
14. HABERMAS, J. (1992)). “Citizenship and National Identity: Some Reflections On the Future of Europe,” in Praxis International 12 (1): 1-19.
15. HABERMAS, J. (1994). “Struggles for Recognition in the Democratic Constitutional State”. (Ed. C. Taylor - A. Gutmann). Multiculturalism: Expanded paperback edition. Princeton, NJ: Princeton University Press: 107-148.
16. HUNTİNGTON, S. P. (2004). Biz kimiz? Amerika’nın Ulusal Kimlik Arayışı (A. Özer, Çev.). İstan-bul: CSA Global Yayın Ajansı.
17. Inter-ethnic dialogue: The Kazakhstan model of peaceful coexistence and preservation of inter-ethnic stability (brochure), Supplementary Human Dimension Meeting on Freedom of Religion and Belief 9 – 10 July 2009 KAZAKHSTAN
18. KADYRALİYEVA, A., A. vd. (2014). “Kazakhstan’s Experience in the Enhancement of the Inter-cultural Dialogue in a Multicultural Society”. Procedia – Social and Behavioral Sciences. 143: 912–915.
19. KARATABANOV, R.A. vd. (2020). “Kazakhstan’s Multıethnıcıty: Factor of Inter-Ethnıc Tensıon And Development of Cross-Border Tourısm”. GeoJournal of Tourism and Geosites. 29(2): 732–745.
20. Kazakistan Respublikasının Konstitutsiyası. (2004). Almatı: Yurist.
21. Kazakistan Respublikasındağı Tilder Turalı Negizgi Zan Aktileri. (2005). Almatı: Yurist.
22. KUMAR, A. (2024). “Multiculturalism and Inter-Ethnic Relation in Kazakhstan”. The Journal of Central Asian Studies. 31: 113–125.
23. KUNHOCAYEV H.- K.C. Rahmetov, (2001), “Ult cane Ultaralık Katınastar Sotsiologiyası”. Sotsio-logiya. Almatı: Bilim: 107-117.
24. KYMLİCKA, W. (1998). Çok Kültürlü Yurttaşlık: Azınlık Haklarının Liberal Teorisi. (Çev. A. Yıl-maz). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
25. KYMLİCKA, W. (2001). Politics in The Vernacular: Nationalism, Multiculturalism, And Citizens-hip. Oxford University Press.
26. LOFTUS, S. (2023). “Ethnic Divisions and Ensuring Stability in Kazakhstan: A Guide for U.S. Policy”. Quincy Institute Briefs. (42): 1–27.
27. MELİCH, J., - A. ADİBAYEVA, (2013). “Nation-Building and Cultural Policy in Kazakhstan”. Eu-ropean Scientific Journal. 9(December): 265–279.
28. MIRZAHMETOV, M. (1993), Kazak Kalay Orıstandırıldı?, Almatı: Atamura.
29. OMARBEKOV, T. (1997). 20–30 Jıldarı Aralığında Kazakistan Kasreti. Almatı.
30. ÖZKIRIMLI, U. (2010). Milliyetçilik Üzerine Güncel Tartışmalar: Eleştirel Bir Müdahale. İstan-bul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
31. PHİLLİPS, A. (2007). Multiculturalism Without Culture. Princeton, NJ: Princeton University Press.
32. REQUEJO, F. (2004). “Multinational, not ‘postnational’ federalism.” (Ed. R. Máiz - F. Requejo). Democracy, Nationalism And Multiculturalism. London: Frank Cass Publishers: 96–107
33. ROGER, A. (2008). Milliyetçilik Kuramları (Çev. A. U. Kılıç). İstanbul: Versus Kitap.
34. RUSTEMBEKOVA, D. K. – S. K. AMANDYKOVA. (2013) “Inter-Ethnic Relations in the National Policy of the Republic of Kazakhstan (Some Legal Aspects)”. World Applied Sciences Journal (Education, Law, Economics, Language and Communication). 27: 288-293.
35. SADVOKASSOVA, A. vd. (2026). “Building a Nation: Exploring Ethnic Minorities’ Perceptions and Attitudes in Kazakhstan”. Nationalities Papers. First View: 1 - 19
36. SCHATZ, E. (2000). Framing Clans: The Human Rights of Kazakhstani "Tribalism". Nationali-ties Papers, 28(3), 489–513.
37. SCHİAVANO, A. (2018). Kazakh national identity (1917–2017). Department of Political Scien-ce, Chair of History of International Relations.
38. TACUTOV, A. (1998), Kazaktardın Sanı Kanşa Bolgan cane kazir Kanşa boluı kerek edi?, Alma-tı: Sözdik Slovar.
39. TATİMOV, M. (1993). Kazak Alemi: Kazaktın Sanı Kanşa?. Almatı: Atamura.
40. TAYLOR, C., - A. Gutmann, (1994). Multiculturalism: Expanded paperback edition. Princeton, NJ: Princeton University Press.
41. Tesi di Laurea. (2012). Multiculturalism in Kazakhstan: Evolution of a Multi-Ethnic Society and The Progress of an Effective Intercultural Communication. Venice: Ca’ Foscari Univer-sity of Venice, Comparative International Relations program [ex D.M. 270/2004]. (Ya-yımlanmamış Yüksek Lisans tezi).
42. TURAYEVA, D. A. (2026). “Mäńgilik Jol – Äńgime men Makala”. Bilim-all.kz. https://bilim-all.kz/article/25372 (29 Mart 2026).
43. TÜRKDOĞAN, O. (1999). Etnik Sosyoloji. İstanbul: Timaş Yayınları.
44. VURUCU, İ. (2010). Türk Kimliğinin Yeni Boyutları: Çokluktan Birliğe. Konya: Serhat Kitabevi.
45. VURUCU, İ. (2015). Arafta Bir Kimlik: Türklük, Kimlik, Tarih, Yurttaşlık. Konya: Kitapmatik Yayınları.
46. VURUCU, İ. (2025). “Çokkültürlülükten Ulus-Devlete: Kimlik, Siyaset ve Vatandaşlık Denkle-mi”. (Ed. M. Bulut). Toplumsal Yapı, Kimlik ve Güç İlişkileri: Kuramsal ve Uygulamalı Yaklaşımlar. Ankara: BİDGE Yayınları: 35–56.
47. YEE, S., - J.Y. MORİN. (Eds.). (2009). Multiculturalism and international law: Essays in Honour of Edward McWhinney. Leiden & Boston: IDC Publishers, Martinus Nijhoff Publishers, and VSP.
48. YILDIRIM, A., - ŞİMŞEK, H. (2018). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seç-kin Yayıncılık.
49. ZHALELOVA, G. vd. (2022). “Kazakhstan Model of Interethnic Relations: Cultural As-pect”. Migration Letters, 19(5): 581–592.
50. ZHANARSTONOVA, M. – T. KANAPYANOV. (2011). “Political Representation of Ethnic Minori-ties in the Republic of Kazakhstan”. Cinq Continents 1 (1): 4-16