201 NUMARALI MANİSA ŞER‘İYYE SİCİLİ DEFTERİ’NE GÖRE SOSYAL HAYAT VE MERKEZ-TAŞRA İLİŞKİLERİ: 1158-1160/1745-1747 TARİHLİ KAYITLAR ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Şer‘iyye sicilleri, Osmanlı şehir ve taşra tarihinin yalnız hukukî ihtilaflarını değil, idarî, mali, askerî, iktisadî ve sosyal ilişkilerini de takip etmeye imkân veren çok yönlü kaynaklardır. Bu çalışma, 201 Numaralı Manisa Şer‘iyye Sicili Defteri’nin incelenen kayıtları üzerinden 1158-1160/1745-1747 yıllarında Manisa’da sosyal hayat ve merkez-taşra ilişkilerini değerlendirmektedir. Defterde narh kayıtları, ferman ve emr-i şerif suretleri, buyruldular, temessükler, tevzi defterleri, vakf-ı nükûd muhasebe kayıtları, hüccetler, tereke/kassam kayıtları, niyabet tevcih yazıları, ihtida kayıtları ve gündelik mahkeme zabıtları yer almaktadır. Bu çeşitlilik, Manisa mahkemesinin yalnız yargı işlevi görmediğini; merkezî emirlerin taşrada kayda geçirildiği, mali yükümlülüklerin dağıtıldığı, vakıf ve tereke işlemlerinin denetlendiği, aile ve miras hukukuna ilişkin sulhların tescil edildiği ve gündelik hayatın farklı alanlarının kayıt altına alındığı bir kurum olarak işlediğini göstermektedir. İncelenen kayıtlar, Manisa’nın 18. yüzyıl ortalarında Osmanlı merkezî idaresiyle çok yönlü ilişkiler içinde bulunduğunu ortaya koymaktadır. Taşra maliyesi bakımından avârız, bedel-i nüzul, haraç, imdadiye, menzil, mekâri ve sefer masraflarının mahalle, nahiye ve karyelere hane esasına göre dağıtıldığı görülmektedir. Askerî kayıtlar, Kars, Diyarbekir ve Erzurum seferleri bağlamında Manisa ve Saruhan havalisinin asker, mekâri hayvanı, sefer akçesi ve sevk organizasyonu bakımından Osmanlı savaş düzenine dâhil olduğunu göstermektedir. Çatalkilise zeametiyle ilgili kayıtlar, dirlik gelirlerinin korunması, bağ mesahası, yed-i vâhidden zabt, yaylak-kışlak-otlak resimleri ve reaya koruma mekanizmaları bakımından özel bir dosya niteliğindedir. Vakf-ı nükûd muhasebe kayıtları, cami, mescit, çeşme, sebilhane, mektep, esnaf taamiyesi ve mahalle hizmetlerinin para vakıflarıyla desteklendiğini göstermektedir. Tereke kayıtları ise Manisa’nın İzmir, Rumeli ve gayrimüslim cemaatlerle bağlantılı borç ve ticaret ağlarını; aile ve miras hüccetleri de kadınların, küçük mirasçıların ve zimmî aktörlerin mahkeme pratiğindeki görünürlüğünü ortaya koymaktadır. Çalışmada 1158-1160/1745-1747 tarihli kayıtlar esas alınmakla birlikte, defterde yer alan 1191 tarihli vakf-ı nükûd muhasebe kayıtları da Manisa’nın şehir hizmetleri, mahalle dokusu ve vakıf ekonomisi bakımından tamamlayıcı veri olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak 201 Numaralı Manisa Şer‘iyye Sicili Defteri, Manisa’nın 18. yüzyıl ortalarındaki merkez-taşra bağlantılarını, şehir maliyesini, vakıf ekonomisini, ticaret ağlarını, gayrimüslim cemaatlerini ve gündelik sosyal hayatını birlikte okumaya imkân veren zengin bir yerel tarih kaynağıdır.

Anahtar Kelimeler

• Manisa
• Şer‘iyye Sicili
• merkez-taşra ilişkileri
• sosyal hayat
• vakf-ı nükûd
• tereke
• Ermeni cemaat vakıfları

Kaynakça

1. ALTAN, M. (2024). Manisa Şer‘iyye Sicillerine Göre XVII. Yüzyılın İlk Yarısında Sosyo-Ekonomik Hayat. Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
2. BÜYÜKMEMİŞ, E. (2019). 223 Numaralı Manisa Şer‘iyye Sicilindeki Tereke Kayıtlarına Göre Manisa’da Ailelerin Sosyal ve Ekonomik Durumu (1780-1783). Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
3. ÇAĞLAR, İ. M. – A. DOĞTEKİN (2022). “Manisa Para Vakıfları [1867-1912]”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. 14: 1-28.
4. ÇAĞLAR, İ. M. (2025). “18. Yüzyılda Osmanlı’nın Doğu Sınır Politikası ve Askerî Mobilizasyonu: H.1159/M.1746 Tarihli Nadir Şah’a Karşı Sefer Fermanı Üzerinden Bir İnceleme”. 14th International Mardin Artuklu Scientific Researches Conference Proceedings Book (1–3 Haziran 2025). (ed. Adnan Ayhancı – Gulnaz Gafurova). New York: Liberty Publishing House: 731–737.
5. DEMLİKOĞLU, U. (2025). “Avşarlı (Afşarlı) Nadir Şah’ın Üçüncü Kars Kalesi Muhasarasında Osmanlı Devleti’nin Aldığı Askerî, Lojistik ve Malî Tedbirler (1743-1745)”. Mukaddime. XVI/1: 83-112.
6. DÜKAR, T. (2024). 218 Numaralı Manisa Şer‘iyye Sicili Transkripsiyon ve Değerlendirilmesi (H. 1185-1187/M. 1771- 1773). Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
7. GEDİKLİ, F. (2005). “Osmanlı Hukuk Tarihi Kaynağı Olarak Şer‘iyye Sicilleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. III/5: 187-213.
8. HEYBELİ, H. (2016). XVIII. Yüzyıl Sonlarında Manisa Vakıfları (Şer‘iyye Sicillerine Göre). Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

9. KIRCA, E. (2020). “Osmanlı-İran Resmî Yazışmalarına Göre Osmanlı Devleti’nin Nadir Şah ve Caferîlik Mezhebine Yaklaşımı (1736-1746)”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi. XV/2: 392-408.
10. KÜTÜKOĞLU, M. S. (1992). “Buyruldu”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 478- 480.
11. KÜTÜKOĞLU, M. S. (1995). “Ferman”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 12. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 400- 406.
12. KÜTÜKOĞLU, M. S. (1997). “Hatt-ı Hümâyun”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 16. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 485-488.
13. ÖKSÜZ, D. (2016). 181 Numaralı Şer‘iyye Sicillerine Göre Lale Devri’nin İlk Yıllarında Manisa’da Sosyal ve Ekonomik Hayat. Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
14. ÖZKAN, Y. (2019). 213 Numaralı Manisa Şer‘iyye Sicili Değerlendirme ve Transkripsiyonu (1174-1175). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
15. SERTEL, U. (2004). 202 Numaralı Manisa Şer‘iyye Sicili (H. 1149-1150-1151/M. 1736-1737-1738). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
16. UĞUR, Y. (2003). “Mahkeme Kayıtları (Şer‘iye Sicilleri): Literatür Değerlendirmesi ve Bibliyografya”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. I/1: 305-344.
17. UĞUR, Y. (2010). “Şer‘iyye Sicilleri”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 39. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 8-11.
18. ULUÇAY, M. Ç. (1955). 18 ve 19. Yüzyıllarda Saruhan’da Eşkıyalık ve Halk Hareketleri. İstanbul: Berksoy Basımevi.