OSMANLI DÖNEMİNDE TAŞRA ESNAFININ MÜCADELE ALANLARI: 18. YÜZYILDA DİYARBEKİR ÖRNEĞİ

Öz

Bu çalışma, Osmanlı şehir toplumunun ekonomik ve toplumsal yapısında merkezi bir konuma sahip olan esnaf zümresinin karşılaştığı sorunları ve bu sorunlara karşı geliştirdiği hukuki ve idari mücadele biçimlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı şehirlerinde esnaf, yalnızca üretim ve ticaret faaliyetlerini yürüten bir meslek grubu değil, aynı zamanda şehir ekonomisinin düzenlenmesinde, toplumsal istikrarın korunmasında ve devlet ile toplum arasındaki ilişkilerin şekillenmesinde etkin rol oynamaktadır. Bu yönüyle esnaf, Osmanlı şehir yaşamının hem ekonomik hem de sosyal boyutlarını anlamada önemli bir işlev üstlenmektedir. Esnafın karşılaştığı bu sorunlar karşısında haklarını korumak ve taleplerini dile getirmek amacıyla Osmanlı adalet mekanizmalarına aktif biçimde başvurduğu görülmektedir. Bu bağlamda şer‘î mahkemeler, esnafın yerel düzeyde başvurduğu temel hukuki merciler arasında yer almıştır. Kadı mahkemelerinde görülen davalar aracılığıyla esnaf, borç anlaşmazlıklarını, haksız müdahaleleri, mülkiyet sorunlarını ve vergi taleplerine ilişkin itirazlarını resmi kayıtlara geçirmiştir. Yerel düzeyde çözüme kavuşturulamayan ya da doğrudan merkezi idareyi ilgilendiren meselelerde ise esnafın Divan-ı Hümayun’a müracaat ettiği anlaşılmaktadır. Bu başvurular sonucunda verilen hükümler ve emirler, devletin şehir hayatına ve esnaf faaliyetlerine ne ölçüde müdahil olduğunu göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Çalışmanın temel kaynaklarını Osmanlı arşiv belgeleri oluşturmaktadır. Özellikle 18. yüzyıla ait Şer‘iyye Sicilleri ve Ahkâm Defterleri, araştırmanın ana kaynak grubunu teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Diyarbekir
• Şehir
• Zanaatkâr.

THE STRUGGLE AREAS OF PROVINCIAL TRADESMEN IN THE OTTOMAN PERIOD: THE DİYARBAKIR EXAMPLE IN THE 18TH CENTURY

Öz

This study aims to examine the problems faced by the artisan class, which held a central position in the economic and social structure of Ottoman urban society, and the legal and administrative forms of struggle they developed against these problems. In Ottoman cities, artisans were not only a professional group engaged in production and trade activities, but also played an active role in regulating the city economy, maintaining social stability, and shaping relations between the state and society. In this respect, artisans undertake an important function in understanding both the economic and social dimensions of Ottoman urban life. It is observed that artisans actively resorted to Ottoman justice mechanisms to protect their rights and express their demands in the face of these problems. In this context, Sharia courts were among the primary legal authorities to which artisans appealed at the local level. Through cases heard in Qadi courts, artisans officially recorded their objections regarding debt disputes, unfair interventions, property issues, and tax claims. It appears that in matters that could not be resolved at the local level or that directly concerned the central administration, the tradesmen appealed to the Imperial Council (Divan-ı Hümayun). The rulings and orders issued as a result of these appeals are noteworthy in demonstrating the extent to which the state intervened in city life and trade activities. The primary sources for this study are Ottoman archival documents. In particular, the Sharia Registers and Judgment Books from the 18th century constitute the main source group for this research.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Diyarbekir
• City
• Artisan.

Kaynakça

1. AKGÜNDÜZ, A. (2000). “Gedik”. TDV İslâm Ansiklopedisi. XIIV: 541-543.
2. ALKAN, M. (2006). “Türk Tarihi Araştırmaları Açısından Hurufat Defterleri Adana Örneği”. Türk Tarih Kongresinde Sunulan Bildiriler Kitabı, 2006, Ankara, TTK., s. 825-842
3. BAYKARA, T. (2000). Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş Anadolu’nun İdari Taksimatı. Ankara: Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
4. BEYAZIT, Y. (2013). “Hurufat Defterlerinin Şehir Tarihi Araştırmalarındaki Yeri”, History Stu-dies International Journal of History, 5/1: 39-69.
5. BİZBİRLİK, A. (2002). 16. Yüzyıl Ortalarında Diyarbekir Beylerbeyliği’nde Vakıflar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. Orhan Cezmi Tuncer, “Diyarbakır Vakıf Yapıları, Mahalleleri ve Dinsel Haritası (1511-1950)”, Vakıflar Dergisi, 31, 1- 24;
7. CANATAR, M. (2022). “Kethüdâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. XXV: 332-334.
8. CEVGER, G. (2017). “18. Yüzyılda Diyarbekir Şehri’nde Esnaf ve Zanaatkârlar”. Tidsad. 4/14: 461-469. D’OHSSON, I. M. (1972). XVIII. Yüzyıl Türkiyesinde Örf ve Adetler (Çev. Zerhan Yüksel). İstan-bul: Tercüman Yayınları.

9. DİNÇ, F. (2021). “Osmanlı Diyarbekir ’ında Kelekçilerin Örgütlenme Yapısı ve İlişki Ağları”. Belleten. 85/302: 95- 133.
10. ERPOLAT, M. S. (2008). “Osmanlı Döneminde Diyarbekir ’daki Esnaf Grupları ve Esnaflar”. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Diyarbekir (Ed. Bahaeddin Yediyıldız ve Kerstin Tome-nendal), 2, Ankara: Diyarbekir Valiliği: 307-323.
11. Evliya Çelebi Seyahatnamesi (1996). (Sad. Tevfik Temelkuran, Necati Akkaş, Mümin Çevik). 3-4, İstanbul: Üçdal Neşriyat.
12. EYİCE, S. (1992). “Bedesten”. TDV İslâm Ansiklopedisi. X: 302-311.
13. GENÇ, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. Ankara: Ötüken Yayınları.
14. GEVHER, G. (2017). “18. Yüzyılda Diyarbakır Şehri’nde Esnaf ve Zanaatkârlar” TİDSAD, 4/4: 402-410.
15. GÖYÜNÇ, N. (1994). “Diyarbekir ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. IX: 464-469.
16. HALAÇOĞLU, Y. (2003). “Damga”. TDV İslâm Ansiklopedisi. VIII: 454-455.
17. İLHAN, M. M. (1992) “XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır Şehrinin Nüfusu ve Vakıfları: 1518 ve 1540 Tarihli Tapu Tahrir Defterinden Notlar” , Tarih Araştırmaları Dergisi, 16/27, s.45-113.
18. İNALCIK, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600) (Çev. Ruşen Sezer). İstan-bul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık.
19. KAL’A, A. (1995). “Esnaf”. TDV İslâm Ansiklopedisi. XI: 423-430.
20. ÖZDEMİR, R. (1986). “Ankara Esnaf Teşkilâtı (1785-1840)”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eği-tim Fakültesi Dergisi. (1): 156-181.
21. SHAW, S. J. (1994). Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye Cilt 1, (Çev. Mehmet Harman-cı). İstanbul: E Yayınları.
22. SÖZEN, M. (1971). Diyarbekir ’da Türk Mimarisi, İstanbul: Diyarbekir ’ı Tanıtma ve Turizm Derneği.
23. ŞAHİN, İ. ve EMECEN, F. (1988) “XV. Asrın İkinci Yarısında Tokat Esnafı”. Osmanlı Araştırma-ları. 7-8: 287-308.
24. TABAKOĞLU, A. (2000). “İmdâdiyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. XXII: 221-222.
25. TABAKOĞLU, A. (2010). Türkiye İktisat Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
26. TUNCEL, B. (1994). “Diyarbekir ”, TDV İslâm Ansiklopedisi. IX: 469-472.
27. TUNCER, O.C. ( 1995). “Diyarbakır Vakıf Yapıları, Mahalleleri ve Dinsel Haritası (1511-1950)”. Vakıflar Dergisi. 31, 1- 24.
28. UĞUR, A. ve KARABULUT, R. (2022). “Osmanlı Devleti’nde Dış Borçlar ve Tasnifi”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi. 23: 17-36.
29. ÜNAL, M. A. (1986). “XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Diyarbekir Eyaletine Tabi Sancakların İdari Statüleri”, Ziya Gökalp Dergisi, 44, 31-40.
30. YILMAZ, E. (2025). I. Dünya Savaşı Yıllarında Osmanlı Devleti’nde Sığır Vebasına Karşı Alınan Tedbirler Kapsamında Bir Risale: Sığır Vebası ve Hakkında İttihazı Lâzım Gelen Tedâbir, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 26/2: 423 – 452.
31. YILMAZÇELİK, İ. (1996). “XVIII. Yüzyıl İle XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbekir Eyaletinin İdari Yapısı ve İdari Teşkilatlanması”, Tarih Araştırmaları Dergisi. 18/29: 217-232.
32. YILMAZÇELİK, İ. (2021). “Osmanlı Döneminde XVI. ve XIX Yüzyıllar Arasında Diyarbekir Es-nafı”. Tarih ve Gelecek Dergisi. 7/1: 465-488.
33. YILMAZÇELİK, İ. (1995). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır (1790-1840), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.