TİEM 73 BAKARA SURESİNDE YER ALAN BAZI TÜRKÇE TERİMLER ÜZERİNE DİKKATLER

Öz

Türkler için dinî terimleri Türkçeleştirmek yeni bir olgu değildir. Nitekim Türkçenin ilk yazılı belgelerinden itibaren tespit edilebilen dinî söz varlığı, toplumun din anlayışını yansıtmasının yanı sıra sosyo-kültürel hayattaki gelişmeleri takip edebilmeyi de sağlamaktadır. Tarih boyunca çeşitli dinlerin ve inanç sistemlerinin etkisinde kalan Türkler, bu yeni kültür dairesine ait kavramları kendi dillerine dâhil ederken farklı yollar izlemişlerdir. Kimi zaman yeni terim üretme yollarına başvurmuş kimi zaman da dilde hâlihazırda var olan kelimeleri kullanmışlardır. Nitekim kutsal metin çevirilerinde anlamın doğru ve tam aktarılması kritik bir önem taşımaktadır. Öyle ki yanlış veya eksik bir aktarım, metnin kutsallığına zarar verecektir. Kelime kelime çeviri metoduyla yazılan satır arası ilk Türkçe Kur’ân tercümeleri, Arapça her kelimenin altında Türkçe karşılığının yer alması bakımından söz konusu ilahi aktarımı korumaktadır. Eldeki çalışmada Türkçe dinî terminolojinin oluşumu ve gelişimi anlam bilim (semantik) yönünden incelenerek diller arası çeviride Türkçenin anlatım gücü ortaya konmaya çalışılmıştır. İslam Eserleri Müzesi 73 numarada kayıtlı satır arası Türkçe Kur’ân tercümesinde yer alan Bakara suresindeki dinî terimler kapsam alanlarına göre tam kapsam, bütünleşik/birleşik kapsam ve çoklu kapsam olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe
• dini terminoloji
• satırarası Kur'an tercümesi,
• Bakara Suresi,
• anlam bilimi,
• kapsam

TİEM 73: OBSERVATİONS ON SOME TURKISH TERMS IN SURAH AL-BAQARAH

Öz

For Turks, the Turkification of religious terminology is not a new phenomenon. Indeed, the religious vocabulary, traceable from the earliest written documents of the Turkish language, reflects not only the society's understanding of religion but also allows for the tracking of developments in socio-cultural life. Throughout history, Turks, influenced by various religions and belief systems, have followed different paths in incorporating concepts from these new cultural spheres into their own language. Sometimes they resorted to creating new terms, and sometimes they used words already existing in the language. In fact, accurate and complete translation of sacred texts is of critical importance. An incorrect or incomplete translation would damage the uniqueness of the text. The first interlinear Turkish translations of the Quran, written using a word-for-word translation method, maintain their uniqueness in that each Arabic word is accompanied by its Turkish equivalent. This study examines the formation and development of Turkish religious terminology from a semantic perspective. The religious terms in Surah al-Baqarah, found in the interlinear Quran translation registered under number 73 at the Turkish Islamic Art Museum, have been examined under three headings according to their scope: full scope, integrated/combined scope, and multiple scope.

Anahtar Kelimeler

• Turkish; religious terminology; interlinear Quran translation; Surah al-Baqarah; semantics, scope.

Kaynakça

1. AKAR, Ali (2024). Tarihî Türk Lehçelerinde Din Terimlerinin Oluşumu. Tarihî Türkçe Kur’ân Tercümeleri Üzerine Araştırmalar. Ed. A. Akpınar. İstanbul: Kriter Yayınları.
2. AKDEMİR, Yılmaz; İSİ, Hasan (2017). Erken Orta Çağ Türkçesinde Dini Terminoloji Oluştur-ma, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 192-223.
3. AGUNŞAH, Mustafa (2023). Karahanlı-Harezm Türkçesi Kuran Çevirileri Üzerine Notlar. İstan-bul: Kesit Yayınları.
4. BODROGLİGETİ, András (1972). Islamic Terms in Eastern Middle Turkic. Acta Orientalia Aca-demiae Scientiarum Hungaricae, Tomus. XXV: 355-367.
5. BOLAT, Emrullah (2022). Prof. Dr. Lütfullah Cebeci ile “Takva” Üzerine Söyleşi. Ağrı İslami İlimler Dergisi 5/10, 183-197.
6. CLAUSON, Sir Gerard (1972). An Etymological Dictionary Of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
7. EKER, Süer (2006). Kutadgu Bilig'de (Tenri 'Azze ve Celle Ögdisin Ayur) Türkçe İslami Terim-lerin Kaynakları Üzerine. Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 38, 103-122.
8. ERCİLASUN, Ahmet Bican; AKKOYUNLU, Ziyat (2018). Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. EREN, Yusuf (2017). Kutsal Metinlerin Çevirisi. SOBİDER, 4/15, 654-663.
10. ERGİN, Muharrem (2010). Orhun Abideleri. 41. baskı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
11. GÜRBÜZ, Faruk (2017). Kelime Kelime Çeviri ve Üslup. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (ERZSOSDE), X-II, 53-58.
12. EL-İSFÂHANÎ, Ragıp (2021). Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü. İstanbul: Yarın Yayınları.
13. HAMILTON, James Russell (1998). İyi ve Kötü Prens Öyküsü. Çev. Vedat Köken. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. İSİ, Hasan (2019). Maniheist-Budist ve İslami Türkçe Metinlerde Kertkün-, Kertgün-, Kirtgün- Fiili ve Türevleri Üzerine. Türük Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 17, 249.
15. KALLEK, Cengiz (2020). Miskin. İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Erişim Adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/miskin . Erişim Tarihi: 18.07.2026.
16. Kutadgu Bilig I (Metin), (1991). Haz. Reşit Rahmeti ARAT. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Kutadgu Bilig II (Çeviri), (1998). Haz. Reşit Rahmeti ARAT. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayın-ları.
18. LYONS, John (1981). Language and Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press.
19. MERT, Osman (2009). Ötüken Uygur Dönemi Yazıtlarından Tes-Tariat-Şine Us. Ankara: Belen Yayınları.
20. NADALYAEV, V. M.; NASİLOV, D. M.; TENİŞEV, E. R.; ŞÇERBAK, A. M. (1969). Drevnetyurkski Slovar. Leningrad: Akademii Nauk SSSR.
21. ÖLMEZ, Mehmet (2005). Türkçede Dinî Tabirler Üzerine, Türk Dilleri Araştırmaları, 15, 213-218.
22. ÖZBAY, Betül (2014). Huastuanift Manihaist Uygurların Tövbe Duası Ankara: Türk Dil Kuru-mu Yayınları.
23. SİNANOĞLU, Mustafa (2010). Şirk. İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın-ları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/sirk Erişim tarihi: 5.03.2026.
24. ŞAHİN, Hatice (2006). Kur’ân’da Takvâ Kavramı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
25. ŞİMŞEK, Yaşar (2020). Harezm Türkçesi Kur’ân Tercümesi (Meşhed Nüshası [293 No.]) Giriş-Metin-Dizin. Ankara: Akçağ Yayınları.
26. TEKİN, Şinasi (2019). Uygurca Metinler II-Maytrısimit-Burkancıların Mehdîsi Maitreya İle Bu-luşma- Uygurca İptidaî Bir Dram. Ankara: Türk Dil Kurumu.
27. TEKİN, Şinasi (2019a). Uygurca Metinler I-Kuanşi İm Pusar. Ankara: Türk Dil Kurumu.
28. ULUDAĞ, Süleyman (2010). Takvâ: İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Ya-yınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/takva Erişim tarihi: 5.03.2026.
29. ÜNLÜ, Suat (2018). Karahanlı Türkçesi İlk Türkçe Satır-Arası Transkribeli Kur’an Tercümesi (Tiem 73) – Türkiye Türkçesi Mealli Karşılaştırmalı Kur’an-I Kerim (1-4 Cilt). Konya: Konya Selçuklu Belediyesi.
30. WİLKENS, Jens (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen Altuigurisch-Deutsch-Türkisch. Göttingen: Akademie der Wissenschaften