Osmanlı Devleti’nden Günümüze Uzanan Bir Ramazan Geleneği: Zimem (Veresiye) Defteri Borçlarının Ödenmesi

İslam Peygamberi Hz. Muhammed (SAV)’in “Sağ elin verdiğini, sol el bilmeyecek” Hadis-i Şerifi ile Osmanlı Devleti’nin ilk kadısı ve müftüsü Şeyh Edebali ( - 1326)’nin “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” veciz sözünde hayat bulmuş hali olan zimem (veresiye) defteri borçlarının ödenmesi Osmanlı Devleti (1299-1922)’nin dayanışma ve yardımlaşma gelenekleri arasında yer alan değeri yüksek bir infak (ödeme) örneğidir. Bir toplumun birliktelik ve devamlılığının sağlanmasında maddi kültür değerlerinin yanı sıra manevi kültür değerleri de önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle Ramazan ayında düşük gelir düzeyine sahip mahallelerde ihtiyaç sahibi kişilerin veresiye defterlerine yazılı borçlarının bir kısmının ya da tamamının hayırseverler tarafından ödenmesi “zimem defteri geleneği” Osmanlı Devleti’nden günümüze ulaşan önemli bir manevi kültür örneğidir. Bu Çalışma’nın amacı, Osmanlı Devleti’nden günümüze kadar uzanan zimem defteri geleneğini bir Arşiv Belgesi ile açıklamaktır. Bu Çalışma’da öncelikle Osmanlı Devleti’nde dayanışma ve yardımlaşma uygulamalarına ilişkin açıklamalarda bulunulmuştur. Daha sonra Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı’ndan temin edilen Arşiv Belgesi’nin incelenmesi ile zimem defteri uygulaması açıklanmıştır. Arşiv Belgesi, Osmanlı Devleti’nde 1879 yılında, bir bakkala olan belirli kişilerin borç kayıtlarının tutulduğu ‘Zimem Defteri Örneği’’dir. Belge, sağdan sola doğru Arap alfabesinden oluşan Osmanlıca, rik’a (Osmanlı Devleti’nde kullanılan el yazısı biçimidir) ve Arap rakamları ile özel sembollerin birleşimiyle oluşan Osmanlı sayıları ile yazılmıştır. Zimem Defteri Örneği’ndeki kayıt yöntemi ise basit (tek yanlı)’tir. Basit kayıt yöntemi’nde sadece borçlu kişilerin adları ve borç tutarları kayda alınmaktadır. Arşiv belgesinde dönemin iktisadi koşullarına uygun olarak gaz yağı, şeker, pirinç, sabun, kahve gibi temel ihtiyaç malzemesi ürünlerin alışverişinin yapıldığı görülmektedir. Gerçekleştirilen alışverişlerin satın alınma hacmi incelendiğinde şeker, pirinç ve gazyağı alışverişinin daha fazla olduğu anlaşılmaktadır.

The payment of debts recorded in zimem (credit) ledgers—an embodiment of the saying of the Prophet of Islam, Hz. Muhammad (PBUH), “Let not your left hand know what your right hand has given,” and the famous maxim of Sheikh Edebali (d. 1326), the first judge and mufti of the Ottoman Empire, “Let man live so that the state may live”—is a highly valued example of infak (charitable giving) among the traditions of solidarity and mutual assistance in the Ottoman Empire (1299–1922). In ensuring the unity and continuity of a society, moral and spiritual cultural values play an important role alongside material cultural values. Particularly during the month of Ramadan, the practice in low-income neighborhoods of paying off some or all of the debts recorded in shopkeepers’ credit ledgers by charitable individuals—known as the “zimem defteri tradition”—is a significant example of intangible cultural heritage passed down from the Ottoman Empire to the present day. The purpose of this study is to explain the zimem defteri tradition, which extends from the Ottoman Empire to the present day, through an archival document. The study first provides explanations regarding the practices of solidarity and mutual assistance in the Ottoman Empire. It then explains the zimem defteri practice through the examination of an archival document obtained from the Presidency of the Manuscripts Institution of Turkey. The archival document is an example of a zimem defteri from 1879 in the Ottoman Empire, in which the debt records of certain individuals to a grocer were kept. The document is written from right to left in Ottoman Turkish, using the Arabic alphabet, rik‘a script (a handwriting style used in the Ottoman Empire), and Ottoman numerals, which combine Arabic numerals with special symbols. The recording method in this zimem defteri example is single-entry (simple). In this method, only the names of the debtors and the amounts of their debts are recorded. The archive document reveals that basic necessities such as kerosene, sugar, rice, soap, and coffee were purchased in accordance with the economic conditions of the period. When the volume of these transactions is examined, it is understood that the purchasing of sugar, rice, and kerosene was more predominant."