THE OPUS MIXTUM WALL TECHNIQUE IN BYZANTINE PERIOD CHURCHES OF THE WESTERN BLACK SEA REGION

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 24, 355 - 386, 31.12.2025

Ercan Verim

https://doi.org/10.31765/karen.1633540

Öz

The masonry technique, defined as the almaşık or opus mixtum, was one of the most frequently applied masonry techniques during the Byzantine Empire, especially in Anatolia. This technique, which consists of the arrangement of stones and bricks in specific sequences, has been observed in numerous buildings and churches constructed from the Early Byzantine to the Late Byzantine period. These buildings exhibit distinctive architectural features that are indicative of the use of this technique. In this study, the alternating masonry technique, which will be discussed in the context of Byzantine churches in the Western Black Sea Region, has been evaluated in detail in all aspects from stone courses to brick bands, from mortars between them to wall coverings. The evaluation of the wall technique has been instrumental in facilitating a comprehensive understanding of numerous issues, including the construction processes of Byzantine buildings, the workshops, craftsmen and architects who were active in this process, building materials and local features. This approach has enabled the resolution of several uncertainties encountered in the architectural design and dating of the churches in the region. In the Byzantine churches located in the Western Black Sea region, particularly in the provinces of Bartın, Bolu, Düzce, Karabük and Zonguldak, it was observed that the alternating technique was utilised in divergent ways during different periods. In this study, the style and regional characteristics of the opus mixtum wall technique used in the churches were evaluated by making a chronological evaluation, and its place and importance in the history of Byzantine architecture were emphasised with the results obtained.

Anahtar Kelimeler

Byzantine , Almaşık Technique , Opus Mixtum , Western Black Sea , Church

BATI KARADENİZ BÖLGESİ BİZANS DÖNEMİ KİLİSELERİNDEKİ ALMAŞIK DUVAR TEKNİĞİ

Öz

Almaşık veya literatürdeki diğer adıyla opus mixtum olarak tanımlanan duvar tekniği, Bizans İmparatorluğu döneminde, imparatorluk sınırlarında ve özellikle de Anadolu coğrafyasında en sık uygulanan duvar tekniklerindendir. Taş ve tuğlaların belirli düzenlerdeki diziliminden meydana gelen bu tekniği, Erken Bizans döneminden Geç Bizans dönemi sonlarına kadarki süreçte inşa edilmiş onlarca, hatta yüzlerce yapıda ve kilisede, farklı karakteristik özellikleriyle görebilmek mümkündür. Bu çalışmada, Batı Karadeniz’deki Bizans dönemi kiliseleri bağlamında ele alınacak olan almaşık duvar tekniği, taş sıralarından tuğla bantlara, bunlar arasındaki harçlardan duvar kaplamalarına kadar tüm yönleriyle detaylı olarak değerlendirilmiştir. Bizans dönemine ait yapıların inşa süreçlerinin, bu süreçte etkin olan atölye, usta ve mimarların, yapı malzemesi ile yerel özellikler gibi birçok konunun anlaşılmasında oldukça yararlı olan duvar tekniğinin değerlendirilmesiyle, bölgedeki kiliselerin mimari tasarım ve tarihlendirme konularında karşılaşılan bazı bilinmezlikler çözümlenmeye çalışılmıştır. Batı Karadeniz’de, özellikle Bartın, Bolu, Düzce, Karabük ve Zonguldak illerinde tespit edilen Bizans dönemi kiliselerinde, almaşık tekniğin dönemsel olarak belirgin şekilde farklı kullanıldığı gözlemlenmiştir. Bu çalışmada, kronolojik bir değerlendirme yapılarak kiliselerde kullanılan almaşık duvar tekniğinin üslubu ve bölgesel özellikleri değerlendirilmiş, ulaşılan sonuçlarla Bizans mimarlık tarihindeki yeri ve önemi vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Bizans , Almaşık Teknik , Opus Mixtum , Batı Karadeniz , Kilise

Destekleyen Kurum

“Batı Karadeniz Bizans Dönemi Mimarisi (Bartın-Bolu-Düzce ve Zonguldak)” adlı doktora tezinden türetilen bu yayın, Anadolu Üniversitesi BAP Komisyonunca kabul edilen 1803E041 no.lu proje kapsamında desteklenmiştir.

Teşekkür

Uzun yıllar süren bu çalışmadaki desteklerinden dolayı sevgili eşim Yasemin VERİM'e, Prof. Dr. A. Oğuz ALP'e, Hadrianopolis Kazı Ekibine, BİYA (Bartın İli ve İlçeleri Yüzey Araştırması) Ekibine, Bolu Müzesi, Karadeniz Ereğli Müzesi, Konuralp Müzesi ve Amasra Müzesi uzmanlarına, Kastamonu Bölge Vakıflar Müdürlüğü'ne, Sadi UYAR'a teşekkür ederim.

Kaynakça

• Akyürek, Engin (2015), Türkiye Arkeolojik Yerleşimleri 8 - Bizans / İç Anadolu, İstanbul: Ege Yayınları
• Alp, Ahmet Oğuz (2021), Erken Hıristiyan ve Bizans Mimarlığına Giriş, Eskişehir: Dorlion.
• Altuğ, Kerim (2021), “Bizans İstanbul’unda Mimari Yapım Teknikleri ve Devşirme Malzeme Kullanımı: Sarnıçlar Üzerinden Bir Değerlendirme”, Türkiye’de Bizans Çalışmaları: Yeni Araştırmalar, Farklı Eğilimler, (Ed. Koray Durak, Nevra Necipoğlu ve Tolga Uyar), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 197-213.
• Bağdatlı Çam, Fatma, Bora, Ali ve Bilici Altunkayalıer, Handan (2019), “Amastris (Amasra) Antik Kentinde Arkeolojik Tespitler”, TÜBA-AR, 24, 169-188.
• Barbu, Marius Gheorghe (2016), “Opus incertum sau opus mixtum la Ulpia Traiana Sarmizegetusa?”, Sargetia. Acta Musei Devensis, 7, 67-84.
• Bore, Eugène (1840), Correspondance et Mémoires D’un Voyageur en Orient, Paris: Olivier-Fulgence Libraire.
• Bosselmann, Antje (1994), Stilistische und technische Kriterien zur Beurteilung byzantinischer Kirchen der Komnenenzeit, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bonn: Philosophischen Fakultät der Rheinischen Friedrich - Wilhelms- Universität zu Bonn.
• Bryer, Anthony ve Winfield, David (1985), The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos: Vol I, Wasgington, D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection.
• Buyruk, Hasan (2023), “Kozan Eskikabasakal/Peri Yerleşimi ve Hristiyan Mimarisi, Art-Sanat, 20 (Bizans Özel Sayısı), 61-83.
• Ceylan, Burcu (2001), “Geç Antik Dönem Batı Anadolu Bazilikaları”, Olba, IV, 189-201.
• Crow, James ve Hill, Stephen (1995), “The Byzantine Fortifications of Amastris in Paphlagonia”, Anatolian Studies, 45, 251-265.
• Çelikbaş, Ersin ve Ekinci, Sinan (2021), “Yeni Veriler Işığında Geç Roma Konutu (Domus) Hakkında Değerlendirmeler”, Karabük–Eskipazar Paphlagonia Hadrianoupolis’i, (2010-2014 Sezonları), (Ed. Vedat Keleş, Ersin Çelikbaş ve Alper Yılmaz), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 155-166.
• Çetinkaya, Haluk (2015), “İstanbul’un Bizans Dönemi Mimarisi”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi Cilt VIII: Mimari, (Ed. Coşkun Yılmaz), İstanbul: İBB Kültür A.Ş., 24-77.
• ______ (2020), “Gizli tuğla tekniği, İznik ve Yakın Çevresindeki Uygulamalar.” Unesco Dünya Mirası Olma Yolunda İznik/Nicaea Uluslararası Sempozyumu Bildiri Kitabı (2-4 Ekim 2015, Bursa), Bursa: Bursa Kültür A.Ş., 601-622.
• Dark, Ken ve Özgümüş, Feridun (2013), Constantinople: Archaeology of a Byzantine Megapolis, Oxford ve Oakville: Oxbow Books.
• Ermiş, Melda Ü., Gündüz Küskü, Sema ve Yılmaz, Anıl (2016), “Erken Demirçağ’ından Ortaçağ’a Manisa Kalesi”, TÜBA-KED, 14, 247-259.
• Eroğlu, Murat, Yağcıoğlu, Kıymet Deniz ve Kadıoğlu, Yusuf Kağan (2024), “Hadrianopolis Kuzeybatı Nekropol Kilisesi Yapı Malzemelerinin Arkeometrik Analizleri”, Hadrianopolis Kuzeybatı Nekropol Kilisesi, (Ed. Ersin Çelikbaş ve Ercan Verim), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 178-200.
• Evcim, Seçkin (2023), “Eskişehir ve çevresindeki Bizans dönemi yapıları”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23:1, 325-352.
• Evcim, Seçkin ve Öztaşkın, Gökçen Kurtuluş (2019), “Early Byzantine churches in Olympos”, Arkeoloji ve Sanat, 161, 129-162.
• Eyice, Semavi (1951), “Amasra Büyükada’sında Bir Bizans Kilisesi”, Belleten, 15:60, 469-496.
• ______ (1952), “Amasra Kalesinde Fatih Mehmed II. tarafından camiye çevrilmiş iki eski Bizans kilisesi hakkında notlar”, TTOKB, 131, 1-4.
• Fırat, Murat (2016), Antik Çağ’da Taş Duvar İşçiliği, İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları.
• Heres, Theodora Leonore (1982), Paries: A Proposal for a dating system of Late-Antique Masonry Structures in Roma and Ostia, Amsterdem: Rodopi.
• Hill, Stephen (1996), The early Byzantine churches of Cilicia and Isauria, Hampshire ve Vermont: Variorum.
• Hill, Stephen ve Crow, James (1992), “Amasra Yüzey Araştırması Ağustos 1990”, IX. Araştırma Sonuçları Toplantısı (27-31 Mayıs 1991, Çanakkale), Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 83-92.
• ______ (1993), “1991 Yılı Amasra Yüzey Araştırması”, X. Araştırma Sonuçları Toplantısı (25-29 Mayıs 1992, Ankara), Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, s. 19-28.
• Hoepfner, Wolfram (1966), Herakleia Pontike – Ereğli: Eine Baugeschichtliche Untersuchung, Graz-Wien-Köln: Hermann Böhlaus Nachf.
• ______ (1972), “Topographische Forschungen”, Forschungen an der Nordküste Kleinasiens Band I, (Ed. Friedrich Karl Dörner), Graz-Wien-Köln: Herman Böhlaus Nachf., 36-59.
• Kaya, Erkan (2015), “Trigleia Ioannes Theologos Pelekete (Aya Yani) Manastırı: Tarihi, Mevcut Mimarisi ve Geleceği”, ZfWT, 7:1, 305-329.
• Koçyiğit, Oğuz (2019), “İmparator Iustinianus’ un İmar Programı Kapsamında Anadolu’da Hamamlar ve Su Yapıları”, Akdeniz Sanat, 13, 627-638.
• Lugli, Giuseppe (1957), La tecnica edilizia romana: con particolare riguardo a Roma e Lazio, 1. Testo, Roma: G. Bardi.
• Mango, Cyril (2006), Bizans Mimarisi, (Çev. Mine Kadiroğlu), Ankara: Rekmay Ltd. Şti.
• Margani, Giuseppe (2009), Costruzione e recupero dell'opera muraria: regola dell'arte e interventi di consolidamento, Sicilia: Il Lunario.
• Mısırlı, Arif ve Benian, Esin (2023), “Trakya Bölgesi Bizans Dönemi Dini Yapıların İncelenmesi”, Meriç Uluslararası Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, 7:19, 236-272.
• Millet, Gabriel (1916), L’Ecole Grecque Dans l’Architecture Byzantine. Paris: Ernest Leroux.
• Millingen, Alexander Van (1912), Byzantine Churches in Constantinople: Their History and Architecture, London: MacMillan And Co., Limited.
• Ousterhot, Robert (2016), Bizans’ın Yapı Ustaları, (Çev. Fügen Yavuz), İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
• Ötüken, Yıldız (1990), “Bizans Duvar Tekniğinde Tektonik ve Estetik Çözümler”, Vakıflar Dergisi, 21: 395-410.
• Ötüken, Yıldız ve Ousterhout, Robert (1995), “The Byzantine Church at Çeltikdere”, Studien zur Byzantinischen Kunstgeschichte: Festschrift für Horst Hallensleben zum 65.Geburtstag, (Ed. Birgitt Borkopp,
• Barbara Schellewald ve Lioba Theis), Amsterdam: Adolf M. Hakkert, 85-92
• Öztürk, Bülent (2016), “Herakleia Pontike (Karadeniz Ereğli) Antik Kentinde Dinsel İnanışlar”, İnsan, Kimlik, Mekân Bağlamında Zonguldak Sempozyumu Bildirileri (16-18 Ekim 2014, Zonguldak), Zonguldak: Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları, 81-110.
• Peker, Nilüfer ve Uyar, Tolga Besim (2014), “Güzelöz-Başköy ve Çevresi Bizans Dönemi Yerleşimleri 2012”, 31. Araştırma Sonuçları Toplantısı (27-31 Mayıs 2013, Muğla), Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Basımevi, 110-119.
• Perrot, Georges ve Guillaume, Edmond (1872), Exploration Archéologique de la Galatie et de la Bithynie, d'une partie de la Mysie de la Phrygie, de la Cappadoce et de Pont, exécutée en 1861, Paris: Librairie de Firmin Didot Fréres.
• Rodley, Lyn (1994), Byzantine Art and Architecture: An introduction, Cambridge: Cambridge University Press.
• Sakaoğlu, Necdet (1999), Çeşm-i Cihan Amasra, İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
• Serin, Ufuk (2014), “Bizans Ankarası ve Kaybolan Bir Kültür Mirası: ‘St. Clement Kilisesi’”, METU JFA, 31:2, 65-92.
• Soykan, Aysel Nazlı (2019), “Kappadokia Bölgesindeki Kapalı Yunan Haçı Planlı Kagir Kiliselerin Mimari Özellikleri Açısından İncelenmesi”, Akademik Sanat; Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, 4:7, 44-65.
• Tiryaki, Ayça ve Çömezoğlu Uzbek, Özgü (2024). “Byzantine Architecture in the Lower City of Perge”, Art-Sanat, 21, 683-720
• Verim, Ercan (2015), “Amasra’da Osmanlı Dönemi’nde Kiliseden Çevrilmiş Bir Mabet: Fatih Camii”, OMAD, 2:4, 58-74.
• ______ (2021a), Batı Karadeniz Bizans Dönemi Mimarisi (Bartın-Bolu-Düzce ve Zonguldak), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• ______ (2021b), “Chora Kilisesi (Kilise A)”, Karabük–Eskipazar Paphlagonia Hadrianoupolis’i, (2010-2014 Sezonları), (Ed. Vedat Keleş, Ersin Çelikbaş ve Alper Yılmaz), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 89-152.
• ______ (2022), “Bartın’ın Bizans Dönemi Yerleşimleri: 2017-2019 Yüzey Araştırmaları”, Paphlagonia’dan Parthenios’a I: Bartın İli ve İlçeleri Yüzey Araştırması (BİYA) İlk Tespitler ve Belgeler, (Ed. Fatma Bağdatlı Çam), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 253-294.
• ______ (2024), “Hadrianopolis Kuzeybatı Nekropol Kilisesi: Detaylı Tanıtım, Mimari Restitüsyon ve Tarihlendirme Önerileri”, Hadrianopolis Kuzeybatı Nekropol Kilisesi, (Ed. Ersin Çelikbaş ve Ercan Verim), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 9-71.
• Verim, Ercan ve Avcı, Oğulcan (2017), “Çeltikdere’de Kapalı Yunan Haçı Planlı Bir Kilise”, History Studies, 9:2, 235-256.
• Yıldırım, Şahin (2018), “Tios-Tieion 2016 Yılı Kazı, Restorasyon Ve Konservasyon Çalışmaları”. 39. Kazı Sonuçları Toplantısı (22-26 Mayıs 2017, Bursa), Bursa: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayınları, 147-167.
• Yıldırım, Şener (2013), Side Antik Kentinin Bizans Dönemi Dini Mimarisi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yılmaz, Alper ve Tamyürek, Selman (2021), “Hamam A’nın Mimarisi ve Hristiyanlık İnancının Yıkanma Üzerindeki Etkileri”, Karabük–Eskipazar Paphlagonia Hadrianoupolis’i, (2010-2014 Sezonları), (Ed. Vedat Keleş, Ersin Çelikbaş ve Alper Yılmaz), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 13-32.
• Yılmaz, Mehmed Emin, Çügen, Hasan Fevzi ve Aksoy, Zehra (2024), “Amasra’da Fethin Sembolü: Fâtih Câmii”, Tarihi Yaşatmak Şehri Yaşatmak Bilgi Şöleni Bildiriler Kitabı, (Ed. Salih Özgüncü, Erkan Küp, Mustafa Erdoğdu ve Maide Olgun), Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 117-130.