XVIII. YÜZYILDA KARADENİZ’DE BİR ASKERÎ TOPLANMA ÜSSÜ OLARAK İSMAİL KALESİ

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 24, 403 - 425, 31.12.2025

Duygu Demir

https://doi.org/10.31765/karen.1657356

https://izlik.org/JA56LY47ZT

Öz

Osmanlı Devleti’nin sınırları genişledikçe, sefer yönüne bağlı olarak farklı yerlerde askerî üslere ihtiyaç duyulmuştur. XVIII. yüzyılda kuzey ve batı yönlü seferlerde bu ihtiyacın karşılanması amacıyla çeşitli büyük çaplı kalelerden faydalanılmıştır. Stratejik önemi bulunan ancak önceleri asker toplanmasına uygun olmayan kalelerden bazıları, güçlendirme faaliyetleri ile asker toplanmasına uygun hale getirilmeye çalışılmıştır. Özellikle Rusya ve Avusturya’ya karşı XVIII. yüzyılda gerçekleştirilen seferlerde, Karadeniz’in kuzeyinde bulunan kalelerin tercih edilmesi kaçınılmaz hale gelmiştir.
Bu dönemde Osmanlı Devleti’nin Tuna ve Karadeniz’de askerî üs olarak kullandığı ve sınır savunma hattı olarak düşünülen kaleler arasında Özi, Akkirman, Kili, Bender, İsmail, İsakça, Hotin, İbrail gibi kaleler yer almaktadır. Birbirine yakın olan bu kalelerden, gerekli durumlarda geçici olarak asker temin edilmiş ve bu askerlerin görevleri sona erdiğinde eski görev yerlerine geri dönmüşlerdir.
Bahsi geçen kalelerden biri olan ve önceleri sadece bir geçit yeri olarak kullanılan İsmail Kalesi, XVI. yüzyılın sonlarında kurulmuş ve zaman içinde eklenen çeşitli yapılarla genişlemiştir. İsmail’de bol miktarda üretilen buğday, kaledeki büyük ambar kapasitesi, kalenin lojistik yönden avantaj sağlayan limanı ve kalede gerçekleştirilen güçlendirme faaliyetleri sayesinde zahire ve mühimmat sevkiyatları ile asker temini kolaylaşmıştır.
Osmanlı askerlerinin konaklama, beslenme, depolama ve ulaşım gibi temel ihtiyaçlarını karşılama kapasitesi artan İsmail Kalesi, XVIII. yüzyılda asker toplanmasında tercih edilen bir üs olmuştur.

Anahtar Kelimeler

İsmail , Karadeniz , Osmanlı Devleti , Askerî Üs , Rusya

Izmail Fortress as a Military Assembly Base in the Black Sea in the 18th Century

https://izlik.org/JA56LY47ZT

Öz

As the Ottoman State's borders expanded, the need for military bases in different locations arose, depending on the direction of the campaigns. In the 18th century, various large-scale fortresses were utilized to meet this need during campaigns directed towards the north and west. Some fortresses of strategic importance, which were initially unsuitable for troop assembly, were reinforced and modified to accommodate the gathering of soldiers. Especially during the campaigns against Russia and Austria in the 18th century, it became inevitable to prefer the fortresses located in the northern part of the Black Sea.
During this period, fortresses such as Ochakiv, Belgorod Dnestrovsky, Chilia, Tighina, Izmail, Isaccea, Khotyn, Braila were among the fortresses used by the Ottoman State as military bases in the Danube and Black Sea and considered as border defense lines. From these fortresses, which were close to each other, soldiers were provided temporarily when necessary, and these soldiers returned to their former posts when their duties were over.
One of the mentioned fortresses, Izmail Fortress, which was initially used merely as a passageway, was established in the late 16th century and expanded over time with the addition of various structures. The wheat produced in abundance in Izmail, the large warehouse capacity in the fortress, the port of the fortress providing logistical advantages and the fortification activities carried out in the fortress facilitated the shipment of the grain and ammunition and the recruitment of soldiers.
Izmail Fortress, whose capacity to meet the basic needs of Ottoman soldiers such as accommodation, nutrition, storage and transportation increased, became a preferred base for recruiting soldiers in the 18th century.

Anahtar Kelimeler

Izmail , Black Sea , Ottoman State , Military Base , Russia

Kaynakça

• Ahmed Vâsıf Efendi (2014), Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakaikü’l-Ahbâr, (Haz. Mücteba İlgürel), Ankara: TTK.
• Aydın, Mahir (1986), “Faş Kalesi”, Osmanlı Araştırmaları, 6, 67-138.
• _____ (2015), Vidin Kalesi Tuna Boyundaki İnci, İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Ayverdi, İlhan (2008), “Şalopa-Şalope-Şalupa-Şalupe”, Asırlar Boyu Târihî Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük (Kubbealtı Lugatı), İstanbul: Kubbealtı.
• Brummett, Palmira (2009), “The Fortress: Defining and Mapping the Ottoman Frontier in the Sixteenth and Seventeeth Centuries”, The Frontiers of the Ottoman World, Ed. Peacock, A. C. S., Oxford: Oxford University Press, 30-55.
• Decei, Aurel (1978), “İsmail”, İslam Ansiklopedisi, C. 5/2, İstanbul: MEB, 1108-1110.
• Emecen, Feridun (2001), “İsmâil”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 23, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 82-84.
• Demir, Duygu (2024a), “XVIII. Yüzyılda İsmail (İzmail) ve İsakça (İsakçı) Kalelerine Ait İskele ve Ambarların Zahire Sevkiyatlarında Kullanılması”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11/2, 1135-1169.
• ______, İsmail (İzmail) Kalesi ve Kalenin Rusya ile Osmanlı Devleti İlişkilerindeki Rolü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
• Demir, Uğur (2023a), 1768-1774 Savaşı Öncesi Osmanlı Diplomasisi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• ______ (2023b), (Laleli Hacı Mustafa Efendi, Ruznâme) Osmanlı-Rus Savaşı Günlüğü, İstanbul: Yeditepe Akademi.
• Engin, Hakan (2012), İbrail Kalesi'nin Modernizasyonu: Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre: (1736-1819), Brăila: Editura Istros a Muzeului Brăilei.
• ______ (2023), Teşkilat, Tahkimat ve Mali Yapısıyla Osmanlılarda Serhaddin Savunması Tuna Kıyısında İbrail Kalesi (1711-1829), İstanbul: Kitabevi.
• Evliyâ Çelebi (2016), Seyahatnâme, (2 C, 10 kitap) C. 1, 5. Kitap, Hazırlayan: Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, İstanbul: YKY Yayınları.
• Eyice, Semavi (2001), “Kale”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 24, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 234-242.
• Fedakar, Cengiz (2017), “Kafkasya’da Osmanlı Tahkîmatı: Sohum Kalesi (1723-1729)”, Vakanüvis, Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi (International Journal of Historical Researches), C. 2 (Kafkasya Özel Sayısı), 163-194.
• ______ (2019a), Bender Kalesi (1768-1774), İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• ______ (2019b), “Hotin Kalesi’nin Sükûtu (1768-1774 Osmanlı-Rus Harpleri’nde)”, Bozkırın Oğlu Ahmet Taşağıl’a Armağan, Edt.: Tuğba Eray Biber, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 451-478.
• Fidan, Fadimana (2022), “XVIII. Yüzyılda Tuna Nehri Kıyısında Bir Hububat Merkezi: İsakçı Ambarları”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Trabzon: Serander Yay., 16/33, s. 11-38.
• Fisher, Alan (2010), A Precarious Balance: Conflict, Trade, and Diplomacy on the Russian-Ottoman Frontier, New Jersey: Gorgias Press.
• Garnich, N. F. (1952), Shturm Izmaila, Moskva: Znanie.
• Gökpınar, Bekir (2020), “Osmanlı Devleti’nin Rusya’ya Karşı Karadeniz’de Savunma Hattı Oluşturma Mücadelesi: Açu Kalesi (1696-1711)”, Karadeniz Araştırmaları (KARAM), 17/67, 605-629.
• Karadeniz, Ümran ve Bizbirlik, Alpay (2020), “Azak Kalesi’nin İşgali ve İstirdadı (1637-1642)”, Gazi Akademik Bakış, 14/27, 221-241.
• Karpat, Kemal (2001), “Bucak” TDV İslam Ansiklopedisi, C. 6, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 341-343.
• Kiriş, Demet Telek (2005), Subhi Mehmet Efendi 1148-1152/1736-1739 Savaşı Tarihi (Tahkikli Neşir), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Köse, Osman (2012), “Rusya’nın Karadeniz’le İlk Buluşması: İstanbul Antlaşması (13 Temmuz 1700)”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15/28, 199-220.
• Kurat, Akdes Nimet (1990), Türkiye ve Rusya, Kültür Bakanlığı/1194, Kültür Eserleri 150, Ankara: Sevinç Matbaası.
• ______ (1999), Rusya Tarihi, Ankara: TTK.
• Orlov, Nikolai Aleksandrovich (1890), Shturm Izmaila Suvorovym V 1790 Godu, St.Petersburg.
• Özcan, Abdülkadir (2009), “Serdengeçti”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 36, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 554-555.
• Özgüven, Burcu (2009), “Palanka Forts and Construction Activity in the Late Ottoman Balkans”, The Frontiers of the Ottoman World, Ed. Peacock, A. C. S., Oxford: Oxford University Press, 171-187.
• Öztürk, Yücel (2004), Özü’den Tuna’ya Kazaklar-1, Editör: Erhan Afyoncu, İstanbul: Yeditepe Yayınları.
• P. Minas Bıjışkyan (Trabzonlu) (1969), Karadeniz Kıyıları Tarih ve Coğrafyası 1817-1819, Terc. ve Notlar: Hrand D. Andreasyan, İstanbul: İstanbul Edebiyat Fakültesi Basımevi.
• Şem’dânîzâde Süleyman, (1981), Mür’i’t-tevârîh III, Haz. M. Münir Aktepe, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası.
• Şenyurt, Oya (2013), “III. Selim Döneminde İnşaat Ortamını Yönlendiren İki Fransız Mühendis ve Kale Tamirleri”, Tarih İncelemeleri Dergisi, 28/2, 487-521.
• Şirokorad, A. B. (2013), Osmanlı-Rus Savaşları, İstanbul: Selenge Yayınları.
• Tütüncü, Mehmet- Krasnozhon, Andrew (2019), İsmail Şehri ve Kaleleri (XVI-XIX. Yüzyılların Belgelerinde) (Izmail City and Its Fortifications (By the Sources of 16th-19th Centuries), Odessa: Chernomor’e Yayınevi.
• Uzunçarşılı, İsmail H. (1988), Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı, Ankara: TTK.
• ______ (2023), Osmanlı Tarihi: Karlofça Andlaşmasından XVIII. Yüzyılın Sonlarına Kadar, C.4, 1.Kısım, Ankara: TTK.
• Vak’anüvis Subhî Mehmed Efendi (2007), Subhî Tarihi, Sâmi ve Şâkir Tarihleri ile Birlikte 1730-1744 (İnceleme ve Karşılaştırmalı Metin), Hazırlayan: Mesut Aydıner, İstanbul: Kitabevi.