A Field Study on the Continuity of Tradition in Gravestones from the Ottoman Empire to the Republic: Ünye Menteşe Cemetery

Öz

The tradition of making graves, which has continued uninterruptedly from the beginning of Turkish history to the present day, developed richly in Anatolia, especially during the Ottoman period, and continued its existence in the early years of the Republic. It can be said that social memory plays an important role in the continuity of this tradition. One of the places where traces of the Ottoman tomb-making tradition can be found is Ünye, located in the Central Black Sea Region. The Menteşe Cemetery in Saraçlı, one of the central neighborhoods of the district, is one of the important cemetery areas reflecting the Ottoman burial tradition. The cemetery was named after Menteşe Bey, who is rumored to be one of the Danişmendli beys and who was martyred in a battle with the Greeks near Ünye. Although the baldachin tomb in the cemetery area is thought to belong to Menteşe Bey, there is no inscription or document on this subject. The tomb has largely lost its original structure as a result of the repairs it has undergone. In the cemetery, there are tombstones that continue the Ottoman burial tradition during the Ottoman and Republican Periods. The lack of any scientific study on these tombstones has been effective in conducting the research. With the study, the tombstones belonging to the Ottoman and Republican Periods in the Menteşe Cemetery were examined in detail and introduced and their place in the Turkish-Islamic grave tradition was tried to be determined. It was also emphasized that these tombstones should be protected and transferred to future generations.

Anahtar Kelimeler

• Ordu
• Ünye
• Saraçlı
• Menteşe Cemetery
• gravestone

OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E MEZAR TAŞLARINDA GELENEĞİN DEVAMLILIĞI ÜZERİNE BİR ALAN ARAŞTIRMASI: ÜNYE MENTEŞE MEZARLIĞI

Öz

Türk tarihinin başlangıcından günümüze kadar kesintisiz devam eden mezar yapma geleneği, Anadolu’da özellikle Osmanlı Dönemi’nde zengin bir biçimde gelişmiş ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında da varlığını sürdürmüştür. Bu geleneğin devamlılığında toplumsal hafızanın önemli bir rol oynadığı görülmektedir. Osmanlı mezar yapma geleneğinin izlerine rastlanan yerlerden biri de Orta Karadeniz Bölgesi’nde yer alan Ünye ilçesidir. İlçenin merkez mahallerinden Saraçlı’da bulunan Menteşe Mezarlığı, Osmanlı mezar geleneğini yansıtan önemli mezarlık alanlarından biridir. Mezarlık, adını Danişmendli beylerinden olduğu rivayet edilen ve Ünye yakınlarında Rumlarla yapılan bir savaşta şehit düşen Menteşe Bey’den almıştır. Mezarlık alanındaki baldaken türbenin Menteşe Bey’e ait olduğu düşünülse de bu konuda herhangi bir kitabe ya da belge bulunmamaktadır. Türbe, geçirdiği onarımlar sonucunda özgün yapısını büyük ölçüde yitirmiştir. Mezarlıkta, Osmanlı Dönemi ve Cumhuriyet Dönemi’nde Osmanlı mezar geleneğini sürdüren mezar taşları yer almaktadır. Söz konusu mezar taşları hakkında herhangi bilimsel bir çalışma bulunmamaktadır. Çalışma ile Menteşe Mezarlığı’ndaki Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’ne ait mezar taşları detaylı bir şekilde incelenerek tanıtılmış ve Türk-İslam mezar geleneği içindeki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu mezar taşlarının korunması ve gelecek nesillere aktarılmasının gerekliliği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ordu
• Ünye
• Saraçlı
• Menteşe Mezarlığı
• mezar taşı

Kaynakça

1. Acar, Türkan (2019), “Samancıoğlu Camii (İzmir/Menderes) Haziresindeki Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Mezar Taşları”, Turkish Studies, 14/3, 977-1022.
2. Arseven, Celal Esad (1983), “Baş Giyimi-Baş Giyeceği”, Sanat Ansiklopedisi I., İstanbul, 182-183.
3. Atıcı, A. (2022), “Ordu / Fatsa Yukarıardıç (Çaltomar) Mahallesi Aşağı Mezarlık”, Fatsa ve Yöresi Tarihi II, (Ed. Gülten Sadullah-Özkan Murat-Karakulak, Mesut-Yavuz, Kamil ve Erbil Cevat), Samsun: Fenomen Yayınları, 261-300.
4. _____ (2024), “Söke Asri (Çimento) Mezarlığı’nda Bulunan Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Mezar Taşları”, Kesit Akademi Dergisi, 10/40, 394-430.
5. Bayrakal, Sedat (2016), Uşak’ta Osman Mezar Taşları, İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
6. Berkli, Yunus. (2013), “Azerbaycan-Bakü’de Bulunan İnsan Heykel Biçimli Mezar Taşları ve Orta Asya-Azerbaycan-Anadolu İlişkisi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 61, 27-42.
7. Beyazıt, Mustafa-Çelemoğlu, Şuayip ve Atıcı, Alper (2021), Denizli Kale Yukarı Mezarlık'ta Osmanlı Geleneğini Devam Ettiren Cumhuriyet Dönemi Mezar Taşları, (Ed. Yasemin Beyazıt). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
8. Biçici, H. Kamil (2006), “Cumhuriyet Dönemi (1929-1961) Gördes’in Geleneksel Süslemeli Mezar Taşlarından Bazı Örnekler”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47/1, 169-196.

9. ______ (2011), “Tire Asri Mezarlığında Bulunan Cumhuriyet Dönemi Mezar Taşlarından Bazı Örnekler”, Anadolu Kültüründe Süreklilik ve Değişim, Dr. A. Mine Kadirlioğlu’na Armağan, (Ed. Bülent İşler vd), Ankara: Reknay Yayınevi, 119-134.
10. Canseven, Meryem (2023), Denizli-Çivril Osmanlı Dönemi ve Osmanlı Geleneğini Devam Ettiren Cumhuriyet Dönemi Mezar Taşları (Merkez), (Ed. Yasemin Beyazıt), Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
11. ______ (2023a), Denizli-Beyağaç Osmanlı Dönemi ve Osmanlı Geleneğini Devam Ettiren Mezar Taşları, (Ed. Yasemin Beyazıt), Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
12. Canyurt, Filiz (2007), Kastamonu Şehri İsmail Bey Külliyesi, Saray Camisi, Hepkebirler Camisi, Muzafferiddin Gazi Türbesi Hazirelerinde Bulunan Mezar Taşları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Çal, Halit (2000), “İstanbul Eyüp’teki Erkek Mezartaşlarında Başlıklar”, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla III. Eyüpsultan Sempozyumu: Tebliğler, (28-30 Mayıs 1999), 206-225.
14. ______ (2005), “Kastamonu Mezar Taşları Mezarların Genel Durumu”, İkinci Kastamonu Kültür Sempozyumu Bildirileri, (18-20 Eylül 2003), Ankara, 611-626.
15. _____(2007), “Göynük (Bolu) Şehri Mezar Taşları” Vakıflar Dergisi, 30, 307-395.
16. Çal, Halit ve Ataoğuz Çal, Özlem (2008), Kastamonu Atabey Gazi Camisi ve Türbesi Hazirelerindeki Mezar Taşları, Ankara: Kastamonu Belediyesi Yayınları.
17. Çelemoğlu, Şuayip (2021), “Sinop/Ayancık/Tarakçı Köyü Gebelit Camisi ve Mezar Taşları”. Amisos, 6/10, 15-52.
18. Çetinaslan, Mustafa (2014), Taşların Dili İnegöl Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Bursa: İnegöl Belediyesi.
19. Doğan, Osman (2006), Karadeniz’de Bir Boğaziçi Ünye, İstanbul: Mor Çiçek Yayınevi.
20. Durkut, Mehtap (2012), Ünye’deki Türk Devri Yapıları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
21. Esin, Emel (2006), Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu, İstanbul: Kabalcı Yayınları.
22. Evliya Çelebi bin Mehmet Zilli, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Topkapı Sarayı Bağdat 304 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu, Dizin (Haz. Zekeriya Kurşun-Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlılı) İstanbul 1999.
23. Eyice, Semavi (1991), “Ayyıldız”, TDV İslam Ansiklopedisi, C IV, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 297-298
24. Gedikli, İsmail (2010), Akçaabat Yöresindeki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
25. Bacque Grammont, Jean Louis, Hans Peter Laqueur ve Nicolas Vatin (1990), “Tarihsel Kaynak Olarak Osmanlı Mezarlıkları. Uygulama Yöntem ve Bilgisayar ile Yapılabilecek İşlemler”, Erdem, 6/16, 177-214.
26. Gümüşdağ, Gökhan (2007), Kastamonu Şehri Nasrullah Camisi, Yılanlı Camisi, Yakup Ağa Camisi, Ahmet Dede Camisi Hazirelerindeki Mezar Taşları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Gün, Recep, Can, Yılmaz, Nefes, Eyüp, Çakır Ahmet (2017), “Vezirköprü Yöresinde Bulunan 19-20. Yüzyıl Osmanlı Mezar Taşları”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 42, 45-98.
28. Gündoğan, Bengü (2007), Kastamonu Ferhat Paşa Camisi Haziresi Mezar Taşları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Gündoğan, Mücahit (2025), Balıkesir İli Edremit İlçe Merkezindeki Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Mezar Taşları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ordu: Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Güneş, Mehmet (2000), “Ünye Efsaneleri”, Milli Folklor Dergisi, 44, s. 121-122.
31. Güzel, Emine (2015), Osmanlı Dönemi Erkek Mezar Taşlarında Serpuş Biçimleri, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniversitesi.
32. https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/cografi/37.77148224723154/27.428623437881473 (Erişim Tarihi 18.02.2025)
33. https://www.ordupostasi.com/haber/mentese-turbesi-restore-edildi/1612 (Erişim Tarihi: 18.02.2025)
34. İltar, Gazanfer (2005), Giresun İli Sahil Şeridindeki Osmanlı Mezar Taşları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
35. Karamağaralı, Beyhan (1971), “Sivas ve Tokat'taki Figürlü Mezar Taşlarının Mahiyeti Hakkında”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi II, 75-103.
36. Karamağaralı, Beyhan (1992), Ahlat Mezar Taşları, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
37. ______ (1999), “Kültür Tarihimiz Bakımından Mezar Taşlarının Önemi ve İkonografisi”, Geçmişten Günümüze Mezarlık Kültürü ve İnsan Hayatına Etkileri Sempozyumu, 18-20 Aralık 1998 AKSM-İstanbul, İstanbul 33-46.
38. Kılıç, Selami (1995), “Şapka Meselesi ve Kılık Kıyafet İnkılâbı”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 4/16, 529-547.
39. Laqueur, Hans-Peter (1984), “Osmanlı Mezar Taşlarının Süslemesinde Bitkisel Motifler”, Suut Kemal Yetkin’e Armağan, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Armağan Dizisi, s. 263-273.
40. ______ (2010), Hüve'l Baki İstanbul’da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları, (Çev. Selahattin Dilidüzgün), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
41. Nefes, Eyüp (2002), Samsun Yöresinde Bulunan Mezar Taşları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
42. Öz, Mehmet (2008), Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları VIII Canik Sancağı Avarız Defterleri (1642), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
43. Sevim, Ali ve Yücel, Yaşar (1989), Türkiye Tarihi Fetih, Selçuklu Ve Beylikler Dönemi, Ankara: TTK Basımevi.
44. Sevin, Emine Nilüfer (2008), Çorum Şehri Mezar Taşları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. Şeyban, Aysun (2016), “Sakarya’nın Erenler Mezarlığı’nda Bulunan Süslemeli Mezar Taşları”, JASSS, 47/1, 519-529.
46. Şeyban, Lütfi (2007), Osmanlı Dönemi Taraklı Mezar Taşları Kitabeleri, Sakarya: Sakarya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
47. Tali, Şerife (2018), “Ünye Çamlık Feneraltı Mezarlığı Mezar Taşları ve Kitabeleri” Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi (45), 371-408.
48. Tanık, Saliha (2016), Kocaeli Değirmendere Mezarlığı Mezar Taşları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Tellioğlu, İbrahim (2011), “Osmanlı Hâkimiyetine Kadar Canik”, İlkçağdan Cumhuriyete Canik, (Ed. Cevdet Yılmaz), Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları 59-60.
50. Topçu, Tuğba (2015), 19. Yüzyılın İlk Yarısında Ünye Kazasının Nüfusu, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
51. Turan, Osman (2002), Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
52. Yaman, Bahattin (2007), “Isparta-Karaağaç Mezarlığı'ndaki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18, 71-90.