GEREDE YUKARI TEKKE

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 23, 151 - 167, 30.06.2025

Ramazan Güler

https://izlik.org/JA79DB54EP

Öz

“Tekkeler” şeyh ve dervişlerinin bir araya geldiği, zikir ve ibadetlerini yaptıkları tarikat mekânlarıdır. Aynı zamanda tekke; eğitim ve öğretim, sağlık, edebiyat, sanat, meslek ve üretime yönelik çalışmaları ile de ön plana çıkmaktadır. Tekke ve zaviyeler, Anadolu’nun Türkleşmesinden itibaren yapılanmaya başlamıştır. Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı döneminde varlığını sürdürmüştür. Özellikle Anadolu’nun fethi itibariyle yerleşim alanlarının oluşmasında ve geliştirilmesinde tekke ve zaviye yapılanmasının önemli katkısı olduğu bilinmektedir. Bu çalışmada Bolu ili Gerede ilçe merkezinde bulunan ve Kabiller Mahallesi Mescidinin genişletilmesi ile tekkeye dönüştürülen “Yukarı Tekke” adlı yapı ele alınmıştır. Yapı ile ilgili şimdiye kadar yapılan araştırmaların yüzeysel olması sebebiyle tekkenin Türk-İslam mimarisi bağlamında etraflıca tanıtılması ve değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaca yönelik literetür ve yerinde inceleme çalışmaları yapılarak yapının tarihçesi, mimari-süsleme özellikleri, geçirdiği onarımlar ve kullanım durumları incelenmiştir. Yukarı Tekke; tevhidhane, türbe ve yaşam mekânları şeklinde tekke şemasına uygun olarak kurgulanmıştır. 30 Kasım 1925 tarihinde çıkarılan Tekke ve Zaviyelerin kapatılması kanunu doğrultusunda bu tür yapıların işlevini kaybetmesi ile Yukarı Tekke esas işlevini kaybederek yalnızca ibadethane olarak kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde yörede Yukarı Tekke Cami ve Türbesi olarak bilinmekte, tevhidhane ve yaşam mekânları cami yapılanması içerisinde kullanılmaktadır. Tevhidhane harim, yaşam mekânları ise mahfil vazifesi görmektedir. Türbe ise cami olarak kullanılan kısma bitişik vaziyette ziyaretgâh olarak işlevini sürdürmektedir. Cami iki katlı kurgulanmış olup kerpiçten, türbe ise moloz taş ile inşa edilmiştir. Süsleme bakımından cami olarak kullanılan kısım oldukça sade bir vaziyette iken türbe kısmının özellikle iç yapılanmasında bitkisel, geometrik ve nesneli kalem işi süslemeler yoğunluktadır. Yapılan çalışmalar sonucunda Yukarı Tekke’nin, kurgu şeması, fonksiyonları ve mimari biçimlenmesi açısından değerlendirildiğinde Türk – İslam mimarisi tekke yapılanması özelliklerini taşıdığı ve özgün durumunu koruduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Tekke ve Zaviye , Eğitim , Koruma , Yeni İşlev , Yukarı Tekke

Kaynakça

• 1. Arşivler Başbakanlık Osmanlı Arşivi
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi
• 2. Diğer Kaynaklar Altun Yıldırım, C. (2020), Ahşap Eserlerin Kullanım Alanlarının Sınıflandırılması, Akademik Sanat, 5/10, 1-18.
• Anonim (1994), 438 numaralı Muhasebe-i Vilayeti Anadolu Defteri (937/1530, (Yay. Haz. Ahmet Özkılınç, Ali Coşkun, Mustafa Karazeybek, Abdullah Sivridağ ve Murat Yüzbaşıoğlu), II, Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
• Aycan, İrfan (2000), ‘‘Geçmişten Günümüze Tarih Boyunca Gerede’’, Geçmişten Günümüze Gerede Sempozyumu Bildirileri (20 -21 Kasım 1999), Ankara: Gerede Belediyesi Yayınları, 11-16.
• Doğan, Ahmet Işık (1977), Osmanlı Mimarisinde Tarikat Yapıları, Tekkeler, Zaviyeler ve Benzer Nitelikteki Fütüvvet Yapıları, İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Mühendislik Fakültesi Yayınları. Eyice, Semavi (1965), “Fetih’ten Sonra İstanbul’daki Kiliselerin Durumu”, Türk Yurdu, 307, 33-34.
• İdil, Vedat (1997), “Gerede (Antik Krateia) Hakkında Rapor”, Gerede Kültür, Kalkınma ve Dayanışma Derneği Bülteni, 2/1, 23.
• Kara, Mustafa (1990), Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler, I, Bursa: Uludağ Yayınları.
• ________ (2011), “Tekke”, TDV İslam Ansiklopedisi, XXX, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 368-370.
• Köse, Mehmed Akif (2012), “İstanbul’da Faaliyet Göstermiş Halvetî-Şâbanî Tekkelerinin Günümüzdeki Durumu”, I. Uluslararası Şeyh Şa’Bân-ı Velî Sempozyumu Bildirileri (4-6 Mayıs 2012, Kastamonu), II, 363-378.
• Savaş, Saim (1999), Osmanlı Dönemi Zaviyeleri Üzerine Bazı Değerlendirmeler, Osmanlı Ansiklopedisi, 4, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 459-467.
• Sönmez, Selami (1992), Anadolu’daki Selçuklular ve Beylikler Dönemi Medreseleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Şahin, Faruk (2019), Tokat’taki Tekke ve Zaviyeler, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Şen, Yasin (2022), Geredeli Aziz Hacı Halil Efendi, Bolu: Gerede Belediyesi Kültür Yayınları.
• Tanman, Mehmet Baha (2014), Osmanlı Mimarisinde Tarikat Yapıları/Tekkeler, Osmanlı Toplumun Tasavvuf ve Sufiler, (Yay. Haz. Ahmet Yaşar Ocak), 363-424, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Tanman, Mehmet Baha ve Parlak, Sevgi (2011), “Tekke”, TDV İslam Ansiklopedisi, XXX, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 370-379.
• Ünlü, Ali Rıza (2000), Tarih Boyunca Gerede, Gerede Tarih ve Kültür Ansiklopedisi, (Çev. ve Yay. Haz. Hacı Ömer Cevahircioğlu) İstanbul: Adem Medya ve Gerede Yayıncılık.
• Yıldırım, Savaş (2018), “Amasya Gümüşhacıköy Türbelerindeki Kalem İşi Süslemeler’’, Art Sanat, 10, 293–327.