TURKISH-GEORGIAN RELATIONS AND GEORGIAN FOREIGN POLICY IN THE 15TH CENTURY ACCORDING TO GEORGIAN SOURCES

Öz

The 15th century was a period of significant turning points in Turkish-Georgian relations. During this century, many different Turkish states sought to establish their dominance over Georgia and exerted their influence in the region through various activities. Therefore, unlike other centuries, evaluating the subject independently and based on Georgian sources from the period reveals the beginning of the uninterrupted relationship established between the two countries in a historical context. This study examines the period of intense Turkish Georgian relations in the 15th century from a multidimensional perspective. The process, which began with Emir Timur's campaigns against Georgia, continued with the disintegration of the United Georgian Kingdom, followed by the raids of the Aq-Qoyunlu and Qara-Qoyunlu Turkmen tribes on the region and the political consequences of these raids. The study also evaluates Georgia's efforts to develop diplomatic relations with European states and the Papacy during the same period and includes the Ottoman Empire's first military activities in the region. The study also emphasises the role played by the Georgian Orthodox Church as both a religious and political actor. Ultimately, Georgia became a border and interaction zone between the Turkic-Islamic world and Christian Western Europe from this century onwards; this position deeply affected the country's internal dynamics and foreign relations.

Anahtar Kelimeler

• Turks
• Georgians
• Ottomans
• Papacy
• Orthodox Church

GÜRCÜ KAYNAKLARINA GÖRE XV. YÜZYILDA TÜRK-GÜRCÜ İLİŞKİLERİ VE GÜRCİSTAN DIŞ POLİTİKASI

Öz

XV. yüzyıl, Türk-Gürcü ilişkileri açısından önemli kırılmaların yaşandığı bir dönem olmuştur. Bu yüzyıl, birçok farklı Türk devletinin Gürcistan üzerinde hâkimiyet kurma çabası içinde olduğu ve bu doğrultuda çeşitli faaliyetlerle bölgede etkili olduğu bir süreçtir. Bu nedenle diğer yüzyıllardan farklı olarak, konunun müstakil biçimde ve dönemin Gürcü kaynakları esas alınarak değerlendirilmesi, iki ülke arasında tarihi bağlamda kurulan kesintisiz ilişkinin başlangıcını da ortaya koymaktadır. Bu çalışma, XV. yüzyılda Türk-Gürcü ilişkilerinin yoğunlaştığı dönemi çok boyutlu bir perspektifle ele almaktadır. Emir Timur’un Gürcistan’a düzenlediği seferlerle başlayan süreç, Birleşik Gürcü Krallığı’nın dağılması, ardından Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunlu Türkmenlerinin bölgeye yönelik akınları ve bu akınların siyasi sonuçlarıyla devam etmektedir. Aynı dönemde Gürcistan’ın Avrupa devletleri ve Papalık ile diplomatik ilişkiler geliştirme çabaları da değerlendirilmiş; ayrıca Osmanlı İmparatorluğu’nun bölgedeki ilk askerî faaliyetlerine de yer verilmiştir. Çalışmada Gürcü Ortodoks Kilisesi’nin hem dini hem de siyasi bir aktör olarak oynadığı rol vurgulanmıştır. Netice itibariyle Gürcistan, bu yüzyıldan itibaren Türk- İslâm dünyası ile Hristiyan Batı arasında bir sınır ve etkileşim bölgesi hâline gelmiş; bu konum, ülkenin iç dinamiklerini ve dış ilişkilerini derinden etkilemiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkler
• Gürcüler
• Osmanlılar
• Papalık
• Ortodoks Kilisesi

Kaynakça

1. Akbıyık Alan, Hayrunnisa (2003), “Timur’un Toktamış Üzerine Seferleri ve Altın Orda’nın Yıkılması Me-selesi”, Bilig, 27, 117-156.
2. Alasania, Giuli (2009), “From the History of the Foreign Policy of Georgian Kings in the 1st Half of the 14th Century”, Caucasus Journal of Social Sciences, 2/1, 104-118.
3. Alasania, Giuli (2016), “Level of Independence in Georgia Throughout the 14th Century”, Journal of Litera-ture and Art Studies, 6/8, 964-978.
4. Aliyazıcıoğlu İnan, Zeynep (2018), “Papalık Hizmetinde Kardinal Bessarion’un Türklere Karşı Haçlı Seferi Çağrısı”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXIII / 2, 399-427.
5. Allen, William (1932), A History of the Georgian People, London: Kegan Paul.
6. Asatiani, Nodar (2012), “sakartvelo XIV sauk’unis meore nakhevashi. temurlengis shemosevebi”, sakartve-los ist’oriis nark’vevebi, otkh t’omad. t’omi mesame: sakartvelo XIII sauk’unidan XIX sauk’unemde. t’omis redakt’ori m. Samsonadze, Tbilisi.
7. Avdaliani, Emil (2022), sakartvelo da abreshumis savach’ro gzebi (XIII-XIV ss.), t. 2, Tbilisi: ga-momtsemloba meridiani.
8. Bagrationi, Vakhushti, (1973), aghtsera sameposa sakartvelosa, kartlis tskhovreba. t’ekst’i dadgenili q’vela dziritadi khelnats’eris mikhedvit s. q’aukhchishvilis mier. t’. IV. Tbilisi.

9. Beradze, Tamaz ve Sanadze, Manana (2003), Sakartvelos İst’oria, Ts’igni I, Tbilisi.
10. Bryer, Anthony (1965), “Ludovico da Bologna and the Georgian and Anatolian Embassy of 1460-1461”, Bedi Kartlisa, XIX-XX, Paris, 178-195.
11. Çhpashvili, Nino (2010), Gürcistan’da Din ve Devlet İlişkisi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Ebu Bekr-i Tihranî (2014), Kitabı-ı Diyarbekriyye, (Çev. Mürsel Öztürk), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
13. Evdoshvili, Tinatin (2006), somkhuri tsqaroebi temur-lengis sakartveloshi lashkrobis shesakheb, Tbilisi: ak’ad. g. ts’eretlis sakhelobis aghmosavletmtsodneobis inst’it’ut’i.
14. Gabashvili, Valerian (1943), tatarta shemosevebi sakartveloshi: bagrat’ V da giorgi VI, Tbilisi: metsnie-rebis ak’ademia.
15. Georgika VII (1967), redaktori Simon Khauhçişvili, Tbilisi.
16. Hasan-ı Rumlu (2020), Ahsenü't-Tevârîh, (Çev. Mürsel Öztürk), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Hinz, Walter (1992), Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, (Çev. Tevfik Bıyıkoğlu), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. Jamburia, Givi (2008), “temur-lengis shemosevebi”, sakartvelos ist’oria, sauniversit’et’o sakhelmdzghva-nelo, red. n. asatiani. g. jamburia. II. Tbilisi.
19. Javakhishvili, Ivane, (1982a), tkhzulebani, t. 3, Tbilisi: sakartvelos ssr metsnierebata ak’ademia tbilisis sakhelmts’ipo univesit’et’i.
20. Javakhishvili, Ivane, (1982b), “Atabagis tsda meskhetis ek’lesiebis sakartvelos k’atalik’osis kheltdaskhmit-gan gantavisuplebisatvis”, misive ts’ignshi: tkhzulebani tormet’ t’omad. T’omi III (kartveli eris ist’oria, ts’igni III). Tbilisi: metsniereba.
21. Jordania, Tevdore (1892), kronik’ebi da skhva masala sakartvelos ist’oriisa da mts’erlobisa, shek’rebili, kronologiurad dats’q’obili da akhsnili, t. 1-2, Tbilisi.
22. Kakhaber, Gloveli (2019), "akhaltsikhis sapasho da jaq’elta ts’armomavlobis sak’itkhisatvis", ist’oria, ar-keologia, etnologia, 2, 74-91.
23. Karchava, Tea ve Tsitlanadze, Tea (2023), “Dukes of Burgundy – the Protagonists of the 15th Century Cru-sade and the Georgian Kings’ and Rulers’ Respective Stance”, Spekali, 17, 1-12.
24. Kartlis Tskhovreba Mariam Dedoplis Varianti (2006), red. Ekvtime Taqaishvili, Tbilisi.
25. Kırzıoğlu, Fahrettin (1953), Kars Tarihi I, İstanbul: Işıl Matbaası.
26. Kırzıoğlu, Fahrettin (1998), Osmanlılar’ın Kafkas-Elleri’ni Fethi (1451-1590), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
27. Kırzıoğlu, Fahrettin (2008), “Ahıska-Ardahan-Artvin ve Oltu’da Hristiyan Atabekler Hükûmeti-II (1268-1578)”, Bizim Ahıska Dergisi, 11-12, Ankara, 44-48.
28. Kobuladze, Ketevan (2023), Gürcü Kaynaklarına Göre XI.-XIII. Yüzyıllar Arası Türk-Gürcü Münasebetleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Kudava, Buba (2018), tao-klarjeti istoriul-kulturuli narkvevi, Tbilisi: artanuji gamomtsemloba. Macar, Elçin (1999), Kilise-Siyaset Açısından İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi (1918-1999), Yayımlan-mamış Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Makharadze, Mirian (2011), "uzun hasanis meotkhe lashkroba sakartveloshi", saist’orio k’rebuli I, ts’elits’deuli, Tbilisi, 58-75.
31. Makharadze, Mirian (2019), "tetrbatknianta tomis pirveli urtiertobebi sakartvelostan", şua saukuneebşi kartul-turkuli urtiertobebi, (redaktori ibrahim tellioglu da roin kavrelishvili), goris sakhelmtipo sastavlo universiteti turketis saistorio sazogadoeba, 360-376.
32. Mamistvalishvili, Eldar (2016), “kartvelebi perara-plorentsiis krebaze (XIII-XV ss.)”, Kadmos, 8, 250-268.
33. Manz, Beatrice Forbes, (2024), Timurlenk, İstanbul: Kronik Kitap.
34. Meskhia, Shota (1954), dzegli eristavta, masalebi sakartvelosa da k’avk’asiis ist’oriisatvis. nak’. red. v. gabashvili. Tbilisi.
35. Metreveli, Roin (2021), “Critical Periods in the History of Georgia (15th Century)”, Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences, 15/3, 103-113.
36. Mikaberidze, Alexander (2007), Historical Dictionary of Georgia, UK: The Scarecrow Press, Maryland.
37. Mtchedlidzé, Magda (2011), “kartvelebi ferara-florenciis krebaze”, dionisios varelasie bizantinistikis ganvi-tarebisatvis mxardaverit II, (Red. Neli Makharadze da Nestan Sulava), Tbilisi, 434-449.
38. Ninidze, Davit (2003), “sakartvelos sagareo-politikuri mdgomareoba da diplomatia XIII-XV ss-shi”, kartuli diplomatiis istoria, (red. Roin Metreveli), Tbilisi: Tbilisis Universitetis Gamomtsemleba, 248-390. Norwich, John Julius (2013), Bizans Gerileme ve Çöküş Dönemi (MS 1082-1453), (Çev. Selen Hırçın Riegel), İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
39. Otkhmezuri, Giorgi (2009), kartuli peodaluri sagvareuloebis ist’oriidan – amirejibi, Tbilisi.
40. Otkhmezuri, Giorgi (2011), “temur-lengis sakartveloshi lashkrobebis religiuri asp’ekt’i”, saistorio krebuli, N.I, Tbilisi, 54-67.
41. Paydaş, Kazım (2006), "Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunlu Türkmenlerinin Gürcistan'a Yaptıkları Seferler", Tarih İncelemeleri Dergisi, XXI/2, 177-196.
42. Rayfield, Donald (2012), Edge of Empires a History Of Georgia, Reaktion Books.
43. Sakartvelos ist’oria, XII sauk’unidan XIX sauk’unamde (2012), t’omi III. mtavari redakt’ori, mariam lortki-panidze, Tbilisi: gamomtsemloba p’alit’ra.
44. Seçkin, Abdurrahman (2019), kartul-turkuli urtiertobebi (XIV sauk’unis meore nakhevari- XV sauk’une), sakartvelos sap’at’riarkos ts’mida andria p’irvelts’odebulis sakhelobis, Tbilisi: kartuli universit’et’i hu-manit’arul metsnierebata da samartlis sk’ola.
45. Sümer, Faruk (1992), Kara Koyunlular Başlangıçtan Cihan-Şah'a Kadar, c. 1, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
46. Şengelia, Kaha (2025), Gürcistan İmparatorluklar Arasında Bir Tarih, (Çev. Harun Çimke), İstanbul: Vakıf-bank Kültür Yayınları.
47. Şenol, Erdoğan (2012), Gürcü Ansiklopedik Sözlük, Ankara.
48. Tamarashvili, Mihail (1902), istoria katolikobisa kartvelta shoris, Tbilisi: mrts’amsi.
49. Tinikashvili, Davit (2023), “sakartvelos martlmadidebeli eklesiis pozitsia didi kristianuli gaertianebisas”, anvitarebis k’vlevebis jurnali, 4/14, 122-142.
50. Tovma, Metzobetsi (1987), istoria temur-lengisa da misi shtamomavlebisa, Tbilisi: metsniereba.
51. Tyerman, Christopher (2024), Haçlıların Dünyası, (Çev. Doğan Mert Demir), İstanbul: Kronik Kitap.
52. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1982), Osmanlı Tarihi, c. 3/2, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
53. Yezdî, Şerefüddin Ali (2013), Zafernâme, (Çev. Ahsen Batur), İstanbul: Selenge Yayınları.
54. Yıldırım, Ali ve Şimşek, Hasan (2008), Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Ankara: Seçkin Ya-yıncılık.