SÖZLÜ KÜLTÜRDEN DİJİTAL ANLATIYA: “ÖLÜ EKMEĞİ” FİLMİ BAĞLAMINDA ÂŞIKLIK GELENEĞİ

Öz

Kültür, dinamik yapısı gereği ortaya çıktığı andan itibaren farklı toplumsal çevrelerde değişime ve dönüşüme açık olmuş, bu yönüyle kuşaktan kuşağa aktarılırken çeşitli formlarda yeniden şekillenmiştir. Ozan-baksı geleneğinin devamı olan âşıklık, Anadolu sahasında önemli bir yere sahiptir. 16. yüzyıl itibarıyla Anadolu’da ortaya çıktığı düşünülen bu gelenek; âşık, saz şairi gibi adlarla anılan sanatçılar aracılığıyla zengin bir kültürel miras oluşturmuştur. Hun dönemine kadar uzanan köklü geçmişiyle âşıklık geleneği günümüzde her ne kadar etkisini büyük ölçüde yitirmiş olsa da teknolojik araçlar sayesinde dijital platformlarda yaşatılmaya ve yeni kuşaklara aktarılmaya çalışılmaktadır. Bu çalışmada, Reis Çelik’in yapımcılığını ve yönetmenliğini üstlendiği “Ölü Ekmeği” adlı sinema filminin âşıklık geleneğini nasıl yansıttığı incelenmektedir. Filmde, Ardahan yöresi bağlamında âşıklıktaki usta-çırak ilişkisi, dudakdeğmez, âşık faslı, usta malı söyleme gibi unsurların yanı sıra kutsal ziyaret yeri, dilek ağacı, ölü aşı gibi halk bilimi unsurları da etkileyici biçimde seyirciye sunulmaktadır. Alan Dundes’in “Doku, Metin, Bağlam (Konteks)” yaklaşımı temel alınarak yapılan analiz, geleneksel kültürün dijital çağda nasıl korunabileceği ve yeni nesillere nasıl aktarılabileceği konusunda önemli veriler ortaya koymaktadır. Çalışma, âşıklık geleneğinin sinema gibi görsel-işitsel mecralarda yeniden kurgulanmasının kültürel süreklilik ve dönüşümün anlaşılması açısından taşıdığı öneme dikkat çekerken; aynı zamanda medyanın kültür endüstrisi içindeki rolü ile geleneksel değerlerin görsel-işitsel araçlarla aktarılmasındaki işlevine de vurgu yapmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Âşıklık geleneği
• Sinema
• Halk bilimi
• Medya
• Kültür

FROM ORAL TRADITION TO DIGITAL NARRATIVE: THE ÂŞIKLIK (MINSTRELSY) TRADITION IN THE CONTEXT OF THE FILM “ÖLÜ EKMEĞİ”

Öz

Due to its dynamic structure, culture has always been open to change and transformation in different societies from the moment it emerged, thus being reshaped in various forms when transferred from generation to generation. The âşıklık tradition, which continues the ozan-baksı tradition, holds an important place in Anatolia. The âşıklık tradition that emerged as of 16th century in Anatolia has created a rich cultural heritage through artists called minstrel or saz poets. Although the âşıklık tradition that goes back to Hunnic period has largely lost its influence today, it is being preserved in digital platforms through technological media. This study examines how the film “Ölü Ekmeği”, produced and directed by Reis Çelik, represents the âşıklık tradition. Set in the Ardahan region, the film presents elements such as the master-apprentice relationship, dudakdeğmez (literally means “lips do not touch”), âşık faslı (literally means “time of the âşık”, usta malı söyleme (literally means “performing the works of masters”) as well as folkloric elements such as sacred pilgrimage sites, wishing trees, and ölü aşı (literally means “the meal of the dead”). The analysis made using the Alan Dundes’s “Texture, Text, and Context” approach presents important data on how the traditional culture is preserved and transmitted to the next generation in the digital age. Highlighting the significance of the reconstruction of the âşıklık tradition through audiovisual media like cinema for understanding cultural continuation and transformation as well as the role of media in the culture industry and its function in conveying traditional values through visual and auditory means.

Anahtar Kelimeler

• Âşıklık tradition
• Cinema
• Folklore
• Media
• Culture

Kaynakça

1. Albayrak, N. (2004). Halk edebiyatı terimleri sözlüğü. İstanbul: Leyla ile Mecnun Yayınları.
2. Artun, E. (2018a). Türk halk edebiyatına giriş edebiyat tarihi/metinler. Adana: Karahan Kitabevi.
3. Artun, E. (2018b). Âşıklık geleneği ve âşık edebiyatı. Adana: Karahan Kitabevi.
4. Aslan, E. (2007). Çıldırlı Âşık Şenlik hayatı-şiirleri-karşılaşmaları-hikâyeleri. Ankara: Maya Akademi.
5. Avşar, M. (2025). “Folklor-sinema ilişkisi bağlamında “Karacaoğlan’ın kara sevdası” filmi üzerine bir inceleme”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 15(4), 125-141.
6. Bars, E. M. (2020). “Âşık kimdir?”. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 3(4), 168 - 193.
7. Basat, M. E. (2017). “Deli deli olma filminde âşıklık geleneği”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 58, 377-387.
8. Boratav, N. P. (1995). 100 soruda Türk halk edebiyatı. İstanbul: Gerçek Yayınevi.

9. Dinç, M. (2018). Kemal Sunal filmlerinde folklor ve mizah. (Doktora tezi), Uşak Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Dundes A. (1998a). “Doku, metin ve konteks”. (Çev. Metin Ekici). Milli Folklor, (38), 106-119.
11. Dundes, A. (1998b). “Halk bilimi çalışmalarında metin (text), doku (texture), sosyal çevre ve şartlar (konteks) ilişkisinin önemi”. (Çev. Metin Ekici). Milli Folklor. (39), 25-34.
12. Elmas, M. (2023). Sosyal ve beşerî bilimler alanında akademik çalışmalar. Sağlık, S.ve İnan, U.(Ed.). Görünen adam dizisi ve âşıklık geleneği: Onur Ünlü’nün sinematik anlatısının kültürel köklerle buluşması (8196), Ankara: Gece Kitaplığı.
13. Fidan, S. (2017). Âşıklık geleneği ve medya endüstrisi. Ankara: Grafiker Yayınları. Günay, U. (2018). Türkiye’de âşık tarzı şiir geleneği ve rüya motifi. Ankara: Akçağ Yayınları.
14. Güvenç, A. Ö. (2020). Folklor ve Sinema. İstanbul: Ötüken Neşriyat. Kale, Ö. (2010). “Edebiyat sinema ilişkisi” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(14), 266-275.
15. Kaya, D. (2014). Türk dünyası ansiklopedik Türk halk edebiyatı kavramları ve terimleri sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
16. Köprülü, M. (2004). Edebiyat araştırmaları I. Ankara: Akçağ Yayınları.
17. Onaran, Â. Ş. (2012). Sinemaya giriş. İstanbul: Agora Kitaplığı.
18. Ong, W. J. (2013). Sözlü ve yazılı kültür sözün teknolojileşmesi (Çev. Sema Postacıoğlu Banon). İstnabul: Metis Yayınları.
19. Örnek, V. S. (2000). Türk halkbilimi. Ankara: Kültür Bakanlığı. Özdemir, N. (2015). Medya Kültür ve Edebiyat. Ankara: Grafiker Yayınları.
20. Özön, N. (2010). Türk sineması tarihi 1896-1960. İstanbul: Dorum Yayımcılık. Sakaoğlu, S. (2024). Âşık edebiyatı el kitabı. Turan, F. A. ve Gümüştepe, P. N. (Ed.). Ozan, âşık, saz şairi ve halk şairi kavramları üzerine (3-9), Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
21. URL-1 (2025). “6 Ekim altın portakal film festivali’nde bugün neler var?” https://www.birgun.net/haber/6-ekim-altin-portakal-film-festivali-nde-bugun-neler-var-318136 (Erişim tarihi: 15.07.2025).
22. URL-2 (2025). “Ölü ekmeği” https://www.youtube.com/ watch?v=x2KoDgtqxSk&t=179s (Erişim Tarihi: 11.07.2025) URL-3 (2025). “TDK - Sinema” https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 14.12.2025).
23. URL-3 (2025). “TDK - Sinema” https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 14.12.2025).