AZERBAYCAN VE TÜRK DİLLERİNİN FRAZEOLOJİSİNDE PSİKOLOJİK DURUMLAR İLE İNSAN KARAKTERİNİ İFADE EDEN BİRİMLERİN TİPOLOJİK VE SEMANTİK İNCELEMESİ

Öz

Kültürlerarası iletişimin hızla geliştiği bir çağda, belirli bir ulusal dilin etnik çeşitliliği dilbilimciler için tükenmez bir ilgi konusudur. Belirli bir dilin ulusal-kültürel deneyimin yansıması prizmasından incelenmesi, o halkın tarihini, geleneksel ahlaki değerlerini ve dünya görüşünü anlamamızı sağlar. Bu bağlamda, genel kültür hakkında bir bilgi kaynağı olarak dilin deyimsel birikiminin analizinin önemi daha da artmaktadır. Makale, Azerbaycan dilinin deyimsel yapısındaki bir kişinin imgesinin, Türk diliyle karşılaştırılması ve modern dil-antropolojisi çerçevesinde incelenmesine ayrılmıştır. Bu konuda araştırma yapmanın amacı, Azerbaycan dilindeki insan unsuru içeren deyimsel birimlerin kaydedilmesi, sistemleştirilmesi ve tanımlanmasının teorik ve pratik gerekliliğini belirlemek, ayrıca halkların dil bilincinin evrensel ve özgün ulusal özelliklerini, Türk dil sistemindeki benzer deyimsel birimlerle karşılaştırarak belirlemek ve bunları karşılaştırmalı dilkültürel ve dil-bilişsel bağlamda analiz etmektir. Bu amaca ulaşmak için, her iki dilin deyimsel yapısındaki insan unsuru içeren birimleri belirledik, anlamsal analizlerini yaptık, çeşitli eşdeğerlik türlerini ve metaforik modelleri belirleyerek metaforlaştırma sürecinin imgelerin ortaya çıkışındaki rolünü analiz ettik ve karşılaştırılan dillerdeki deyimsel birimlerin mecazi temellerinde yer alan kültürel kodları inceleyerek genel kültürel ve ulusal-kültürel özellikleri ortaya koymakla psikolojik durum ve insan özelliklerini yansıtan birimlerin tipolojisini ve anlamlarını analiz ettik.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan dili
• Türk dili
• Deyim bilimi
• Anlam bilimi
• Deyimsel ifadeler
• Eşdeğerlik

TYPOLOGICAL AND SEMANTIC ANALYSIS OF PHRASEOLOGICAL UNITS DENOTING PSYCHOLOGICAL STATES AND HUMAN CHARACTER IN THE PHRASEOLOGY OF AZERBAIJANI AND TURKIC LANGUAGES

Öz

In an era of rapidly developing intercultural communication, the ethnic diversity of a given national language is of inexhaustible interest to linguists. Studying a given language through the prism of reflecting national-cultural experience allows us to understand the history, traditional moral values, and worldview of that people. In this context, the importance of analyzing the idiomatic accumulation of a language as a source of information about general culture is even greater. This article is devoted to the comparison of the person’s image in the idiomatic structure of the Azerbaijani language with that of the Turkish language and its study within the framework of modern linguistic anthropology. The purpose of this research is to determine the theoretical and practical necessity of recording, systematizing, and defining idiomatic units containing the human element in the Azerbaijani language. It also aims to identify the universal and unique national characteristics of people’s linguistic consciousness by comparing them with similar idiomatic units in the Turkic language system and to analyze these within a comparative linguistic-cultural and linguistic-cognitive context. To achieve this aim, we identified the units containing human elements in the idiomatic structure of both languages, made their semantic analysis, analyzed the role of the metaphorization process in the emergence of images by determining various types of equivalence and metaphorical models, and analyzed the typology and meanings of the units reflecting psychological states and human characteristics by examining the cultural codes in the metaphorical basis of idiomatic units in the compared languages and revealing general cultural and national-cultural features.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijani language
• Turkish language
• Idiomology
• Semantics
• Idiomatic expressions
• Equivalence

Kaynakça

1. Adilov, M. & Yusifov, G. (2019). Sabit kelime kombinasyonları (Öğretmenler için bir kaynak). Bakü: Elm.
2. Ahmadova, S. (2020). Deyimsel birimlerin temel özellikleri ve anlam türleri. AMBA Araştırmaları, No 1-2, s. 77- 81.
3. Mammadova, R. (Ed.). (2022). Azerbaycan dilinin açıklayıcı deyimler sözlüğü (Cilt 1: A–G; I. Hamidov, M. Gojayev, R. Mammadova, & L. Hamidova, Der.). Bakü: Aspoligraf.
4. Mammadova, R. (Ed.). (2023). Azerbaycan dilinin açıklayıcı deyimler sözlüğü (Cilt 2: H–Z; I. Hamidov, M. Gojayev, R. Mammadova, & L. Hamidova, Der.). Bakü: Teas Press. R. Mammadova; Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı. Cilt II: H- Z. -Bakü: Teas Press.
5. Çotuğsöken, Y. (2004). Türkçe Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. İstanbul: Toroslu Kitaplığı.
6. Maharramli, G. ve İsmayılov, R. (2015). Azerbaycan Dilinin Deyim Sözlüğü. Bakü: Altun Kitap.
7. Mahmudova, G. (2009). Türk Dillerinin Deyimbilimi. Cilt 2. Bakü: Nurlan.
8. Nuzhel, S. (1938). Halk Edebiyatı Antolojisi. İstanbul: Devlet Basım Evi.

9. Süleymanova, L. (2022). Azerbaycan Bayatıları. Bakü: Elm ve Tehsil.