ÇOCUK EDEBİYATINDA KARAKTERLER ARASI İLİŞKİLER VE ÇATIŞMALARIN EDEBÎ ANALİZİ

Öz

Bu makale, çocuk edebî nesrinde karakter problemini hem kuramsal hem de tarihsel bağlamda incelemeyi amaçlamaktadır. Edebiyat teorisinde karakter, yalnızca bireysel psikolojinin değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel koşulların yansıması olarak değerlendirilir. Aristoteles’ten Hegel’e, Engels’ten Lukács’a kadar birçok düşünürün vurguladığı gibi, karakter ve çatışma edebî eserin temel yapı taşlarıdır. Çocuk edebiyatında ise bu mesele daha özel bir anlam kazanır. Çocuk karakterler, yalnızca estetik işlev taşımakla kalmaz, aynı zamanda pedagojik bir rol üstlenerek yeni nesillere ahlaki ve toplumsal değerleri aktarır. Azerbaycan edebiyatında 1970-1980’li yıllar, çocuk nesrinde karakter probleminin öne çıktığı bir dönemdir. Bu dönemde Sovyet ideolojisinin etkisine rağmen çocuk kahramanlar tek boyutlu tiplerden uzaklaşmış, daha canlı, psikolojik açıdan derinlikli ve toplumsal çevreyle çatışmalar içinde gelişen kimliklere dönüşmüştür. Eserlerde çocuk karakterler aracılığıyla iyilik-kötülük, doğruluk-yanlışlık gibi evrensel karşıtlıklar işlenmiş, gündelik hayatın küçük çatışmaları da pedagojik bir işlevle kurgulanmıştır. Sonuç olarak, 1970–80’li yılların çocuk nesri hem karakter yaratımı hem de çatışma kurgusu bakımından Azerbaycan edebiyatına estetik yenilikler kazandırmış; çocuk edebiyatının eğitsel ve sanatsal değerini bütünleştiren bir alan olduğunu ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan çocuk düzyazısı
• Karakter
• Çatışma
• 1970’ler-1980’ler çocuk edebiyatı
• Edebî masallar

LITERARY ANALYSIS OF INTER-CHARACTER RELATIONSHIPS AND CONFLICTS IN CHILDREN’S LITERATURE

Abstract

This article aims to examine the problem of character in children’s prose within both theoretical and historical contexts. In literary theory, character is regarded not only as a reflection of individual psychology but also as a manifestation of social and cultural conditions. As emphasized by thinkers from Aristotle to Hegel, Engels, and Lukács, character and conflict constitute the essential foundations of a literary work. In children’s literature, however, this issue acquires a more specific significance. Child protagonists are not merely aesthetic figures but also pedagogical models, transmitting moral and social values to younger generations. The 1970s and 1980s represent a turning point in Azerbaijani literature, particularly in children’s prose, where the problem of character became highly pronounced. Despite the influence of Soviet ideology, child characters moved beyond one-dimensional portrayals, developing into more vivid, psychologically nuanced identities shaped through conflicts with their social environment. Through these characters, universal oppositions such as good versus evil and truth versus falsehood were depicted, while everyday conflicts in family, school, and peer relationships were also given a pedagogical dimension. In conclusion, children’s prose of the 1970s and 1980s introduced new aesthetic perspectives in the creation of character and conflict, demonstrating that children’s literature is not only an educational tool but also a field of significant artistic value.

Keywords

• Azerbaijani children’s prose
• Character
• Conflict
• 1970s-1980s children’s literature
• Literary tales

Kaynakça

1. Aktaş, Ş. (1991). Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları
2. Antsupov, A. ve Şipilov, A. (1999). Znaçeniye, Predmet i Zadaçi Konfliktologii: Konfliktologiya. М.: YUNİTİ
3. Aristoteles. (2001). Poetika (İ. Tunalı, Çev.). İstanbul: Remzi Kitabevi.
4. Carroll, L. (2021). Alice Harikalar Diyarında. İstanbul: Bilgi Yayınevi
5. Efendiyev İ. (1955). Bizim Sevincimiz. “Azerbaycan” Dergisi №2
6. Elişanoğlu Т. (1999). Azerbaycan’ın Yeni Nesri. Bakü: AMEA
7. Engels, F. (1976). Edebiyat ve Sanat Üzerine. In K. Marx & F. Engels, Seçme yapıtlar. Cilt 2. İstanbul: Sol Yayınları.
8. Gegel (1968). Estetika. V 4-x tomax. t. 1. М.: İskusstvo

9. Guseynov, A. (2010). Tolstovstvo. Novaya Filosofskaya Ençiklopediya: v 4 t. М.: Mısl
10. Hegel, G. W. F. (1994). Estetik Dersleri (N. Turan, Çev.). İstanbul: İmge Kitabevi.
11. Hüseyin, M. (1958). Edebiyat ve Sanat Meseleleri. Bakü: Azerneşr
12. Hüseyinoğlu, T. (2000). Söz- Tarihin Yuvası. Bakü: Azerneşr
13. Hüseyin, M. (1960). Edebiyyatın Halk Hayatıyla İlişkisini Sağlam Tutmak. “Edebiyat ve Sanat” Gazetesi, 1960, 10 Aralık
14. İbrahimov, M. (1971). Gerçekliğin ve Güzelliğin Yasalarıyla. “Azerbaycan” Dergisi №7
15. Lukács, G. (1971). The Theory Of The Novel (A. Bostock, Çev.). Cambridge: MIT Press.
16. Memmedov, R. (2021). Azerbaycan Çocuk Yazarı Neriman Süleymanov’un Edebi Kişiliği ve Eserleri Üzerine. XV. Uluslararası Türk Kültürü, Sanatı ve Kültürel Mirası Koruma Çevrimiçi Sempozyumu Bildiri Kitabı
17. Memmedov, R. (2021). Azerbaycan Çocuk Edebiyatının Gelişiminde Ali Sametli’nin Rolü. V.Uluslararası Türklerin Dünyası Sosyal Bilimler Sempozyumu Bildiri Tam Metinleri
18. Mirahmedov, A. (1982). Nesrin Şiiriyeti. “Azerbaycan” Dergisi №4
19. Namazov, G. (1976). Azerbaycan Sovyet Çocuk Edebiyatı Antologiyası (nesr). Bakü: Genclik
20. Novruzov, T. (2003). Kadim Dünya Edebiyatı Tarihi. Bakü: ADPU
21. Seferli E., Yusifli H. (1998). Kadim ve Orta Esrler Azerbaycan Edebiyatı. Bakü: Ozan
22. Suçkov, B. (1972). Velikiy Russkiy Pisatel. Dostoyevski: Xudojnik Mıslitel Sbornik Statey. Мoskva: Xudojestvennaya Literatura
23. Tokareva, С. (1992). Mifı Narodov Mira. Ençiklopediya V 2-xt./tom II. Мoskva: Sovetskaya Ençiklopediya
24. Vehdet, S. (2009). Nizami’nin Hikmet ve Nasihatleri. Bakü, Nurlan
25. Veliyev, İ. (1998). İnsan: Hayatta ve Sanatta. Bakü: Güneş
26. Vurğun, S. (1954). Edebiyat Üzerine Konuşma. Azerbaycan Yazıçılarının II. Kurultayı Materialları. Bakü: AMEA
27. Vurğun, S. (1972). Eserleri: 6 cildde. III. c. Bakü: Elm
28. Vurğun, S. (1972b). Eserleri: 6 cildde. V. c. Bakü: Elm
29. Yusifoğlu, R. (1985). Karakter Problemi ve Tipoloji. Bakü: Elm.
30. Yusifoğlu, R. (2005). Edebiyyatşünaslığın esasları. Bakü: Şirvanneşr