ATASÖZLERİNDE CİNSİYET İNŞASI: CİNSİYET NORMLARININ ŞEKİLLENMESİNDE SÖZLÜ KÜLTÜRÜN ROLÜ

Öz

Bu çalışma, atasözlerinin toplumsal cinsiyet ilişkilerini nasıl yansıttığını Raewyn Connell ve Serpil Sancar’ın teorileri çerçevesinde incelemektedir. Atasözlerinin tarihsel süreç boyunca toplumsal normları ve değerleri yansıtan anonim birer kültürel ürün olduğu düşüncesinden hareketle, bu ifadelerin erkek egemen söylemleri nasıl yeniden ürettiği analiz edilmiştir. Araştırmada, Türk Dil Kurumu’nun atasözleri veri tabanından toplumsal cinsiyetle ilişkili 154 atasözü seçilmiş ve içerik analizi yöntemiyle sınıflandırılmıştır. Bulgular, kadınların genellikle ev içi rollerle sınırlandırıldığını, ikincil bir konuma itildiğini ve erkeklere tabi kılındığını göstermektedir. Kadınlar daha çok “anne”, “eş” ve “ev kadını” kimlikleriyle tanımlanırken, erkekler “aile reisi” ve “yiğit” gibi güçlü figürlerle ilişkilendirilmiştir. Ayrıca, kadınların pasif, duygusal; erkeklerin ise aktif, güçlü ve karar alıcı olduğu bir toplumsal yapı öne çıkmaktadır. Atasözleri, patriyarkal yapının sürdürülmesine katkı sağlarken toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini de bir miras olarak aktarmaktadır. Bu çalışma, söylemlerin toplumsal cinsiyet algılarının tarihsel kökenlerini anlamak açısından kritik olduğunu ortaya çıkarmaktadır. Sonuç olarak, atasözleri erkek egemen bir dil aracılığıyla toplumsal cinsiyet rollerini yeniden üretmekte ve ataerkil normların sürekliliğini desteklemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal cinsiyet ilişkileri
• Patriyarka
• Dil ve cinsiyetçi söylem
• Cinsiyet rolleri

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır.

Etik Beyan

“COPE-Dergi Editörleri İçin Davranış Kuralları ve En İyi Uygulama İlkeleri” çerçevesinde aşağıdaki beyanlara yer verilmiştir: Bu çalışmanın yazarı bu çalışma için Etik Kurul onayı gerekmediğini beyan etmiştir. Makale türü: Derlemedir. Etik kurul raporu gerektirmemektedir.

Teşekkür

Değerli zamanını ayrıyan herkese teşekkür ederim.

GENDER CONSTRUCTION IN PROVERBS: THE ROLE OF ORAL CULTURE IN SHAPING GENDER NORMS

Öz

This study examines how proverbs reflect gender relations through the theoretical frameworks of Raewyn Connell and Serpil Sancar. Proverbs, considered cultural artifacts that transmit societal norms and values across generations, are analyzed to uncover how they reproduce patriarchal discourse. Using qualitative content analysis, 154 gender-related proverbs were selected from the Turkish Language Association’s database. The findings reveal that women are predominantly confined to domestic roles, subordinated to men, and depicted as passive and emotional. Women are primarily identified through roles such as “mother”, “wife” and “housewife” while men are characterized as “family heads” and “heroes” representing strength, authority, and decision-making. Proverbs perpetuate patriarchal structures and contribute to the intergenerational transmission of gender inequalities. This study highlights the importance of these expressions in understanding the historical roots of contemporary gender perceptions. In conclusion, proverbs reinforce gender roles through a male-dominated discourse, sustaining patriarchal norms and maintaining societal continuity.

Anahtar Kelimeler

• Gender relations
• Patriarchy
• Language and gendered discourse
• Gender roles

Destekleyen Kurum

The author declare that they have no conflicts of interest.

Etik Beyan

In line with the “COPE-Code of Conduct and Best Practice Guidelines for Journal Editors” the following statements are included: The author of this study declared that the Ethics Committee approval is not required for this study.

Kaynakça

1. Akbalık, E. (2013). Türk atasözlerinde cinsiyet algısı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 36, 81–90.
2. Aydınoğlu, N. (2015). Kadın ve dil. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 217–230. https://doi.org/10.12780/uusbd.79826
3. Balaban, T. (2019). Âdem ile Havva ve yasak meyve arketipi: Metinlerarasılık bağlamında tabunun anlatıda izdüşümü. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 46, 175–195. https://doi.org/10.21563/sutad.855802
4. Başaran, U. (2018). Atasözlerinde kadın algısı. Türk Halk edebiyatı (ss. 65–74). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
5. Bayrakdar, S. (2018). Toplumsal cinsiyet rolleri üzerinden sembolik şiddet: Türk atasözleri ve deyimlerinde annelik-babalık cinsiyet rollerinin kültür kodlarına dayalı bir inceleme. Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi, 4(5), 178–194.
6. Bourdieu, P. (2015). Eril tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). Bağlam Yayıncılık.
7. Beauvoir, S. (2019). İkinci cins (G. Savran, Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları.
8. Bozkurt, V. (2011). Değişen dünyada sosyoloji: Temeller, kavramlar, kurumlar. Ekin Yayınları.

9. Connell, R. (1988). Toplumsal cinsiyet ve iktidar. Ayrıntı Yayınları. Çer, E., & Şahin, E. (2016). Türkçenin sözvarlığını yansıtan atasözleri ve deyimlerde toplumsal cinsiyet. International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 11(9), 1308–2140. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.9632
10. Çınarbaş, D. C., & Nilüfer, G. (2019). Adler ve Sulloway’ın doğum sırası kuramları ve görgül bulgular ile ilgili bir derleme. DTCF Dergisi, 59(1), 125–151. https://doi.org/10.33171/dtcfdergisi.1044578
11. Çobanoğlu, Ö. (2004). Türk dünyası ortak atasözleri sözlüğü. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Genç, H. N. (2018). Atasözlerinde toplumsal cinsiyet algısı olarak kadın. Folklor/Edebiyat Dergisi, 24(19), 13–34. https://doi.org/10.22559/folklor.219
12. Günindi ErsözIrs, A. (2010). Türk atasözleri ve deyimlerinde kadına yönelik toplumsal cinsiyet rolleri. Gazi Türkiyat, 6, 167–181.
13. Irzık, S., & Parla, J. (2009). Kadınlar dile düşünce: Edebiyat ve toplumsal cinsiyet. İletişim Yayınları.
14. James, S. (2010). Cinsiyet, ırk, sınıf: Kadınlardan yeni bir perspektif. BGST Yayınları.
15. Kaylı, D. Ş. (2007). Kadın bedeni ve özgürleşme. İlya İzmir Yayıncılık.
16. Köysüren, A. Ç. (2013). Kültürel ve dini algıda toplumsal cinsiyet. Sentez Yayıncılık.
17. Küçük, S. (2003). Cinsiyet ayrımlı atasözlerinde kadın ve erkek kimliği. Sosyal Bilimler Dergisi, 213–226.
18. Okray, Z. (2015). Türk atasözleri ve deyimlerinde kadın imgesi. Lefke Avrupa Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 93–102.
19. Özkan, B., & Gündoğdu, A. E. (2011). Toplumsal cinsiyet bağlamında Türkçede atasözleri ve deyimler. Turkish Studies, 6(2), 1133–1147. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies. 2653
20. Punch, K. F. (2014). Sosyal araştırmalara giriş: Nicel ve nitel yaklaşımlar. Ankara: Siyasal Kitabevi.
21. Sancar, S. (2009). Erkeklik: İmkânsız iktidar. Metis Yayınları.
22. Tatlıoğlu: S. S. (2021). Öğrenmeye sosyal-bilişsel bir bakış: Albert Bandura. Sosyoloji Notları, 5(1), 15–31.
23. Tekin, F. (2023). Türk dünyası atasözlerinde toplumsal cinsiyet: “Kadın”, “Erkek”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi (TDİD), 23(2), 543–572. https://doi.org/10.32449/egetdid.1345814
24. Uluscu, G. (2023). Türk atasözlerinin çelişik duygulu cinsiyetçilik kuramına göre incelenmesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 11, 235–244. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1286788
25. Ünver, M. (2005). Müslüman-Türk Anadolu insanının eğitim ve öğretiminde köy odalarının rolüne folklorik bir bakış. OMÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18(19), 71–92. https:// doi.org/10.17120/omuifd.16743
26. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (8. baskı). Seçkin Yayıncılık.
27. Yılmaz, A. B. (2019). Türk atasözleri ve deyimlerinde toplumsal cinsiyet algısı: Türk atasözleri ve deyimlerinin “cinsiyetçi” roller üzerinde etkileri. Sosyal, Beşerî ve İdari Bilimler Dergisi, 2(1), 69–90. https://doi.org/10.26677/ TR1010.2019.85