19. YÜZYIL OSMANLI MUSHAFLARINDA MEKKE VE MEDİNE TASVİRLERİ: TÜRBELER MÜZESİ KOLEKSİYONU 4461 NUMARALI MUSFAH SERLEVHALARI

Öz

Türbeler Müzesi Koleksiyonu’nda yer alan ve 1841/42 tarihli olan 4461 envanter numaralı Kur’ân-ı Kerîm nüshası; cilt, tezhip ve hat sanatı açısından dikkat çekici bir örnektir. Özellikle serlevha sayfalarındaki Kâbe-i Mükerreme ve Mescid-i Nebevî tasvirleri, estetik ve sembolik anlamlarıyla öne çıkmaktadır. Eserde geleneksel üsluplarla Batı etkili süslemeler bir arada görülmekte; bu da 19. yüzyıl Osmanlı süsleme anlayışını yansıtmaktadır. Teknik, üslup ve motif analiziyle tezhip sanatında Batılılaşmanın izleri ortaya konulmakta; eser, İslami kitap sanatları açısından özgün bir örnek sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sultan II Mahmud Türbesi
• Cilt
• Kur’an-ı Kerîm
• Tezhip
• Kâbe-i Mükerreme ve Mescid-i Nebevi Tasvirleri

Depictions of Mecca and Medina in Nineteenth-Century Ottoman Qur'an Manuscripts: The Frontispieces of Manuscript No. 4461 in the Türbeler Müzesi Collection

Öz

The Qur’ān manuscript dated 1841/42, registered under inventory number 4461, holds distinctive qualities in terms of its binding, illumination, and calligraphy. Preserved in the Manuscript Collection of the Museum of Tombs, the work is particularly notable for its depictions of the Kaaba and the Prophet’s Mosque on the illuminated title pages. These illustrations stand out for their aesthetic and symbolic significance, while the motifs and color schemes used in the illuminations reflect Western influences. The manuscript combines traditional Ottoman decorative styles with ornamental elements characteristic of the Westernization period. In this respect, it offers valuable insights into the history of Islamic book arts and constitutes a unique case for studies in art history and manuscript illumination.

Anahtar Kelimeler

• Sultan Mahmud II Tomb
• Binding
• Qur’an
• Illumination
• Depictions of the Kaaba and Masjid al-Nabawi

Kaynakça

1. Aksu, H. (1992). Anadolu Selçuklu tezhip sanatı ve Osmanlı (klasik dönem) tezhip sanatının mukayesesi, MSÜ Sos. Bil. Enst. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
2. Bilgen, M., & Kaçar, U. (2020). Diyanet İşleri Başkanlığı Merkez Kütüphanesi’nde korunan 000717-(1-30) envanter numaralı Kur’an-ı Kerîm cüzlerinin tezyinat açısından incelenmesi. Journal of Humanities and Tourism Research, 10(2), 326-341.
3. Budak, A. (2024). Fransa Milli Kütüphanesindeki 6055 envanter numaralı resimli En’am-ı Şerif nüshası ve En’am-ı Şerif kitaplarındaki resimlerin cami duvar resimlerine etkileri. İSTEM 44 (Aralık2024), 415-448 https://doi.org/10.31591/istem. 1468168.
4. Dalbaş, E. K. (2024). XVIII. yüzyılda hazırlanmış bir dîvan tezhîbi. The Journal of Academic Social Science, 83(83), 251-267.
5. Durmuş, A. (2022). XVIII. ve XIX. yy'da tezhip sanatında Osmanlı modernleşmesinin izleri: Osmanlı sarayında Türk rokokosu üslubu ve Ser Mücellidân-ı Hassa Hezargradlızâde es-Seyyid Ahmed Atâullah. MS thesis. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
6. Dönmez Naza E. E. (2015). Topkapı Sarayı’nda 17. Yüzyıla ait usta kitabeli çiniler. İstanbul Araştırmaları Yıllığı 4 (2015): 89-99.
7. Kaya, M. B. (2022). İslam sanatı tarihi (Geschichte der Islamischen Kunst). Lorenz Korn. çev. Feride Kurtulmuş. İstanbul: Runik Yayınları, 2020.
8. Okumuş, A. (2016). Türk süsleme sanatlarında barok ve rokoko, İlke Basım Yayım, İstanbul.

9. Öztürk, O. (2007). Manisa il halk kütüphanesi'nde bulunan yazma Kur'an-ı Kerim’lerdeki tezhip örnekleri, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
10. Tanındı, Z. (1999). Osmanlı sanatında tezhip. Osmanlı [Ansiklopedisi], C. XI, 120-125.
11. Tuncel, M. (2002). Osmanlı dönemi tezhip sanatında barok-rokoko üslubu (18.-19. Yüzyıl). Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
12. Tüfekçi, S. K. (2020). Türk tezhip sanatında rokoko etkisi. Lale, 1(2), 12-24.
13. Tütüncü, (2016). M. düşünce ve tarih dergisi, Kâbe’deki osmanlı topları, https://www.academia.edu/24524544/K%C3%82 BEDEK%C4%B0_OSMANLI_TOPLARI Erişim Tarihi: 01.01.2025
14. Ünver, S. (2010). Türk süsleme sanatları Cilt II. (Haz. Gülbün Mesara & Aykut Kazancıgil), Türk Süsleme Sanatları Cilt II., İşaret Yayınları, İstanbul.
15. URL-1, Ǧazūlī, Muḥammad Ibn-Sulaimān al-: Gebetbuch der Haremsdame Düzdidil - BSB Cod.turc. 553, https://api.digitale-sammlungen.de/iiif/image/v2/bsb00039219_00423/full/full/0/default.jpg, Erişim Tarihi: 01.01.2025
16. URL-2, Single-Volume Qur’an with Depictions of the Two Holy Sanctuaries, https://www.khalilicollections.org/collections/hajj-and-the-arts-of-pilgrimage/single-volume-quran-with-depictions-of-the-two-holy-sanctuaries-qur-1240/ Erişim Tarihi: 10.01.2025