Analysis and Evaluation of the Iron Age Ceramics of Agakoy Castle and Settlement with XRF Method

Yıl 2025, Sayı: 36, 947 - 968, 12.12.2025

Betül Nişancı

https://doi.org/10.56597/kausbed.1725325

Öz

While Erzurum province is located in a location where important road routes pass, it has also maintained its strategic importance in every period. It is seen that many defensive structures were built in the region that came under Urartian rule in the Middle Iron Age. The density and diversity of ceramics obtained in surface surveys conducted in the settlement areas reveal that the region has been an important region in socio-economic terms since ancient times. In this study, “Analysis and evaluation of Ağaköy Castle and settlement Iron Age ceramics with XRF method” was selected as an example of ceramic analysis and cataloging studies, which are important parameters in determining the boundaries and identities of local cultures in ancient studies, and the relationship between the results and the Iron Age Cultures and ceramics of the region was tried to be explained.

Anahtar Kelimeler

Erzurum , Iron Age , Ceramic , XRF Analysis

AĞAKÖY KALESİ VE YERLEŞMESİ DEMİR ÇAĞI KERAMİKLERİNİN XRF YÖNTEMİ İLE ANALİZİ VE DEĞERLENDİRMESİ

Öz

Erzurum ili önemli yol güzergahlarının geçtiği bir konumda bulunurken diğer yandan stratejik önemini her dönemde korumuştur. Orta Demir Çağ’da Urartu hakimiyetine giren bölgede çok sayıda savunma yapılarının inşa edildiği görülmektedir. Yerleşim bölgelerinde yapılan yüzey araştırmalarında ele geçirilen keramiklerin yoğunluğu ve çeşitliliği, bölgenin kadim zamanlardan beri sosyo-ekonomik açıdan önemli bir bölge olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çalışmada Eskiçağ araştırmalarında lokal kültürlerin sınırlarının ve kimliklerinin belirlenmesinde önemli bir parametre olan keramik analizleri ve kataloglama çalışmalarına bir örnek olarak seçilen “Ağaköy kalesi ve yerleşmesi demir çağı keramiklerinin XRF yöntemi ile analizi ve değerlendirmesi” yapılmış, çıkan sonuçların bölgenin Demir Ççağ Kültürleri ve seramikleri ile olan ilişkisi açıklanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Erzurum , Demir Çağ , Keramik , XRF Analizi

Kaynakça

• Ayaz, G. (2020). Doğu Anadolu erken Demir çağ çanak çömlek kültür grupları: Kısa bir değerlendirme. Seramik Araştırmaları Dergisi, s. 2, 54-79.
• Burney, C. A. (1958). Eastern Anatolia in the Chalcolithic and early Bronze Age. Anatolian Studies 8, 157- 209.
• Bingöl, A. (2011). Urartu Devletinin kuruluş dönemi dış politikası. Özsait Armağanı: Mehmet ve Nesrin Özsait Onuruna Sunulan Makaleler, (Ed. H.Şahin - E.Konyar – G. Ergin), Suna – İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü,73-84.
• Ceylan, A. (1994). Eski Anadolu’da devletler arası ilişkiler, antlaşmalar (II. ve I. Binde). (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ceylan, A. (2001). Sarıkamış, tarihi ve arkeolojik araştırmalar. Erzurum: Fen-Edebiyat Fakültesi Yayını.
• Ceylan, A. (2002). Horasan ve çevresi araştırmaları ışığında Yazılıtaş yazıtı. Yeni Çağlayan Aras, I, 14-16.
• Ceylan, A. (2004). 2002 yılı Erzincan, Erzurum ve Kars illeri yüzey araştırması.21. Araştırma Sonuçları Toplantısı II, ,263-272.
• Ceylan, A. (2007). Kuzeydoğu Anadolu yüzey araştırmaları bir değerlendirmesi. Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 7 s. 39, 103-117.
• Ceylan, A. (2008). Doğu Anadolu araştırmaları I, Erzurum-Erzincan -Kars- Iğdır (1998- 2008). Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum
• Ceylan, A. (2015). Doğu Anadolu araştırmaları II, Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır (2008-2014, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Ceylan, A. ve Bingöl, A., vd. (2008). 2006 yılı Erzincan, Erzurum, Kars ve Iğdır illeri yüzey araştırmaları, 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı III, 129- 148.
• Ceylan, A. ve Günaşdı, Y. (2018). Erzurum’un Eskiçağ kaleleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 2018.
• Ceylan, A., Morkoç, A. ve Kalmış, G. (2021). Erzurum höyükleri ve yerleşmeleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Ceylan, A. ve Ceylan, N. vd. (2024). 2022 yılı Erzurum- Erzincan illeri yüzey araştırması. 39. Araştırma Sonuçları Toplantısı I, 135-149.
• Çilingiroğlu, A. (1997). Urartu Krallığı: Tarihi ve sanatı. İzmir: Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.
• Erkmen, M. ve Ceylan, A. (2003). 2001 yılı Pasinler kale kazısı. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, Sayı: XIII, Ankara, 17-28.
• Erkmen, M ve Altunkaynak, G. (2017). 2016 yılı Alaybeyi höyük kazısı. 26. Müze Kurtarma Kazıları Sempozyumu.237-262.
• Erdem, A.Ü. ve Konyar, E. (2020). Urartu çanak çömleği. (Ed. K. Köroğlu- E. Konyar), Urartu Doğuda Değişim, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.
• Genç, C. (2019). Erzurum Çat ilçesinde tarihi ve arkeolojik araştırmalar. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmalar Enstitüsü.
• Gürçal,E. (2015). X-ışınları floresans tekniği ile Raman Spektroskopisi’nin arkeolojide kullanımı ve Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik yerleşmesindeki malzemeler üzerinde uygulamaları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Günaşdı, Y. (2016). Geçitler ülkesinde önemli bir Urartu kalesi: Avnik. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi (19), 113-135.
• Güven, D. (1998). Çat İlçe merkezinin coğrafi etüdü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Karageçi, M.- Günaşdı, Y. (2019). Erzurum’da önemli bir Urartu kalesi: Harami Kale, Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, s. 24, 649-668.
• Kozbe, G. (1990). Van-Dilkaya höyüğü erken Transkafkasya keramiği. 7. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 533- 554. Konyar, E. (2022). Urartu aşiretten devlete, İstanbul, Homer Kitabevi
• Koşay, H. Z. (1984). Erzurum ve çevresinin dip tarihi, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• König, F. W. (1955-1957). Handbuch der Chaldischen ınschriften, archiv Für orientforschung heraussgegeben von Ernst (HChI), Weidner, Beiheft 8, Graz.
• Luckenbill, D. D. (1926). Ancıent records of Assyria and Babylonia I. Chicago: Univ.of Chicago Press.
• Öten,A.(2020). XRF, Kırmızıaltı ve Raman spektroskopi tekniklerinin Türk-İslâm sanatlarına arkeometrik katkısı. Journal of Spectroscopy and Molecular Sciences 2(2),65‒80.
• Öz, C. ve Özer,Ö.(2019). Seramik arkeometrisinde spektroskopik yöntemlerin uygulanması ve yorumlanması: Xrf, Xrd. Seramik Araştırmaları Dergisi, s.1, 136-153.
• Özgül, O. (2011a). Eskiçağda (Yukarı) Aras vadisi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özgül, O. (2011b). Pasin ovasının tarihi coğrafyası. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi, c.1, s.8,91-106.
• Özgül, O. (2016). Erzurum’da stratejik bir Urartu kalesi: Tepeköy (Pir Ali Baba). TÜBA-AR 19, 137-157.
• Payne, M. (2006). Urartu çivi yazılı belgeler kataloğu. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Pehlivan, M. (1990). Karaz ve Hurriler. 100. Yıl Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi, (I), 168- 176.
• Pehlivan, M. (1991). Daya (e) ni /Diau (e) hi. Erzurum.
• Salvini, M (1967). Nairi e Ur (u)atri: Contributa alla storia della formazione del regnodi Urartu. Roma.
• Salvini, M (2008). Corpus dei testi Urartei I, Roma
• Sagona, A.ve Zimansky, P. (2015). Arkeolojik veriler ışığında Türkiye’nin en eski kültürleri “MÖ 1.000.000 - 550”. (Çev. N. Başgelen- S. İ. Belik- M. Payne- H. Taşkıran), İstanbul: Arkeoloji Sanat Yayınları.
• Selen, H. (1949). Doğu Anadolu yolları ve manzaraları. Türk Coğrafya Dergisi, s,11-12, 102- 109.
• Sözer, A. N. (1974). Erzurum coğrafyası: Tabii ve beşerî özellikler. 50. Yıl Armağanı Erzurum ve Çevresi. Erzurum.
• Tarhan, M. T. (1978). MÖ XIII. yüzyılda “Uruatri” ve “Nairi” konfederasyonları. Doçentlik Tezi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Eskiçağ Kürsüsü.
• Üngör, İ. (2016). Urartu maden ergitme sahası “Kurtderesi” İliç (Erzincan). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. 9, s. 43, 955-969.
• Üngör, İ. ve Bingöl, A. vd. (2014). 2012 yılı Erzincan- Erzurum illeri yüzey araştırmaları. 31. Araştırma Sonuçları Toplantısı I, 61-77.
• Ünsal, V. (2008). Urartu Krallığı’nın kuzeybatı seferleri. Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 5(5), 9-32.
• Yamada,S.(2000). The construction of the Assyrian empire. Leiden : Brill.
• Yiğitpaşa,D.(2013). Doğu Anadolu geç Demir çağı seramikleri üzerinde görülen figürlü ve bitkisel bezemeler, The Journal of International Social Research, c.6, s.25, 612-628.