NEW DATA ON DATING OF THE EARLIEST CULTURAL LAYER AT ÇİĞDEMTEPE MOUND

Yıl 2025, Sayı: 36, 533 - 560, 12.12.2025

Ali Yalçın Tavukçu , Erman Akyüz

https://doi.org/10.56597/kausbed.1728184

Öz

This study covers the dating of the ceramic finds from the earliest cultural layer at Çiğdemtepe Mound, one of the significant Early Bronze Age Kura-Araxes settlements in the Bayburt region, located in Northeastern Anatolia. The prime craftsmanship of Kura-Araxes culture, which emerged towards the end of the 4th millennium BC and prevailed in a wide area extending from Trans Caucasia to East and Northeast Anatolia, and from there to the Levant, is the Red-Black Burnished Ware. The form and color contrast in handmade pottery exhibit some variability within the expanse of this culture. Also, its distinctive architecture is notable, particularly house designs with circular plans. Today’s Bayburt region was under the influence of this culture, especially in the Early Bronze Ages. In the archaeological surveys and excavations carried out in the region, significant data belonging to the Kura-Araxes Culture have been obtained. Çiğdemtepe Mound also contains many elements of the material culture of Kura-Araxes. The light-colored Black-Topped Ware group may be the most significant archaeological find with its black burnished inner surface and brown-terracotta outer surface, which was revealed in the same layer as the Kura-Araxes ceramics. In this context, the aim of this paper is to date the ceramics based on the results of radiocarbon analysis of the charred wood samples taken from here which were found in the earliest cultural layer of the Çiğdemtepe Mound during the 2020 excavations.

Anahtar Kelimeler

Early Bronze Age , Kura-Araxes Culture , Black-Topped Ware , Red-Black Burnished Ware

Proje Numarası

9438

ÇİĞDEMTEPE HÖYÜĞÜNDEKİ EN ERKEN KÜLTÜR TABAKASININ TARİHLENDİRİLMESİNE İLİŞKİN YENİ VERİLER

Öz

Bu çalışma, Kuzeydoğu Anadolu'da yer alan Bayburt bölgesindeki Erken Tunç Çağı Kura-Aras yerleşimlerinden önemli biri olan Çiğdemtepe Höyüğü'ndeki en erken kültür tabakasına ait seramik buluntularının tarihlendirilmesini kapsamaktadır. MÖ 4. binyılın sonlarına doğru ortaya çıkan ve Trans Kafkasya'dan Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu'ya, oradan da Levant'a kadar uzanan geniş bir alanda egemen olan Kura-Aras kültürünün başlıca öğelerinden biriside Kırmızı-Siyah Açkılı Seramiktir. El yapımı çanak çömleklerdeki form ve renk kontrastı, bu kültürün yayıldığı alan içinde bazı değişkenlikler göstermektedir. Ayrıca, özellikle dairesel planlı ev tasarımları olmak üzere kendine özgü mimarisi dikkat çekicidir. Günümüz Bayburt bölgesi, özellikle Erken Tunç Çağları'nda bu kültürün etkisi altında kalmıştır. Bölgede yapılan arkeolojik yüzey araştırmaları ve kazılarda Kura-Aras Kültürü'ne ait önemli veriler elde edilmiştir. Çiğdemtepe Höyüğü, Kura-Aras kültürüne ait birçok somut öğeyi de içermektedir. Black Topped Seramik grubu, siyah cilalı iç yüzeyi ve kahverengi dış yüzeyi ile Kura-Aras seramikleriyle aynı katmanda ortaya çıkarılan en önemli arkeolojik buluntu olabilir. Bu bağlamda, bu makalenin amacı, 2020 kazıları sırasında Çiğdemtepe Höyüğü'nün en erken kültür katmanında bulunan buradan alınan kömürleşmiş ahşap örneklerinin radyokarbon analiz sonuçlarına dayanarak seramikleri tarihlendirmektir.

Anahtar Kelimeler

Erken Tunç Çağ , Kura-Aras Kültürü , Black Topped , Kırmızı-Siyah Cilalı Mal

Destekleyen Kurum

Atatürk Üniversitesi BAP

Proje Numarası

9438

Teşekkür

Atatürk Üniversitesi BAP Birimine vermiş olduğu katkılardan dolayı teşekkür ederiz.

Kaynakça

• Adak, M. (2016). Orta çağda Bayburt (XV. yüzyıla kadar Bayburt’un tarihi coğrafyası). Ankara: Berikan Yayınevi.
• Akyüz, E. (2022). Çiğdemtepe höyüğü 2019-2020 yılı kazıları ve erken Tunç çağ pişmiş toprak buluntuları. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Arsebük, G. (1976). Altınova’da (Elâzığ) koyu yüzlü açkılı ve Karaz türü çanak-çömlek arasındaki ilişkiler sorunu, Türk Tarih Kongresi, VIII., I. Cilt, Ankara.
• Ay, D. Ş. M. (1998). Küllüoba ilk Tunç çağı 1 çanak çömleği, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Brown, G. H. (1967). Prehistoric pottery from the Antitaurus. Anatolian Studies, Vol. 17, pp. 123-164.
• Burney, C. (1958). Eastern Anatolia in the Chalcolithic and early Bronze age. Anatolian Studies Vol. 8, pp. 157-209.
• Bryer, A. and Winfield, D. (1985). The Byzantine monuments and topografhy of the Pontos. Volume I, Washington.
• Can, S. (2010). Van Gölü havzası’nda erken Tunç çağı ve Van müzesi’nde bulunan bir grup Karaz çanak çömleği. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi Yıl: 2010, Sayı: 10, Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayınları, Yayın No:3333, 69-93.
• Çiğdem, S. (2007). Urartu Krallığı’nın doğu Karadeniz ilişkilerinde Diauehi ülkesinin rolü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 9, Sayı 1, 95-111.
• Çiğdem, S. vd., (2018) Yüzey araştırmaları işığında MÖ II. yüzyıldan MS 10. yüzyılın başlarına kadar Bayburt ve çevresi. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 4/6, 241-266.
• Dengiz, O. (2019). Batı ve Orta Anadolu’da ilk Tunç çağı’nda siyah ağız kenarlı (black-topped) kaseler. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Bilecik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bilecik.
• Fidan, E. vd., (2015) An overview of the western Anatolian early Bronze age. European Journal of Archaeology 18 (1), 60-89.
• French, D. H. (1967). Prehistoric sites in northwest Anatolia I. the İznik area, Anatolian Studies 17, 49-100.
• Hauptmann, H. (2003). Norşuntepe. Arkeoatlas, Sayı 2, 22-24.
• Işıklı, M. (2005). Doğu Anadolu erken Transkafkasya kültürünün Karaz, Pulur ve Güzelova malzemesi işığında tekrar değerlendirilmesi. (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Işıklı, M. (2007). Erzurum bölgesinde Karaz kültürünün başlangıcı, son dönem araştırmalarının genel bir değerlendirmesi. Doğudan Yükselen Işık: Arkeoloji Yazıları; Atatürk Üniversitesi 50. Kuruluş Yıldönümü Arkeoloji Bölümü Armağanı, (Haz. B. Can ve M. Işıklı), Erzurum, 325-350.
• Işıklı, M. (2011). Doğu Anadolu erken Transkafkasya kültürü: Çok bileşenli gelişkin bir kültürün analizi. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Işıklı, M. (2019). Erzurum ovası Alaybeyi höyüğü Kalkolitik ve erken Tunç çağ tabakaları. Gülşah Altunkaynak (Ed.), Karaz’dan Büyük İskender’e Erzurum Ovası’nda Yeni Bir Keşif: Alaybeyi Höyük, (V, 139-182), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
• Işıklı, M. ve Ergürer, H. (2017). Erken Tunç çağı doğu Anadolu bölgesi Kura-Aras kültürü’nde mekân ve mekân kullanımına dair gözlemler”, Anadolu, Arkeoloji, Zaman ve Mekân, Dumlupınar Üniversitesi V. Arkeoloji Sempozyumu, Kütahya 10-12 Ekim 2016, (Edt. G. Coşkun), Ankara, 43-64.
• Karakoyunlu, S. (1990) Bayburt tarihi. Ankara: Kültür Ofset Ltd. Şti.
• Kılıç, Ö. Ç. (2021). Orta Porsuk havzası ilk Tunç çağı yerleşim dokusu: Sosyal, ekonomik ve kültürel süreçler. (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Çanakkale Üniversitesi, Lisans Üstü Eğitim Enstitüsü, Çanakkale.
• Korucu, H. (2012). Erzincan Altıntepe Urartu kalesi ile yakın çevre yerleşimleri Tunç ve Demir çağları seramiği. (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Koşay, H. Z. ve Turfan, K. (1959). Erzurum-Karaz kazısı raporu. Belleten XXIII/91, 1959, 349-413.
• Koşay, H., Z.-Vary, H. (1967). Güzelova kazısı. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
• Köksal, A. (2011). XIX. yüzyılın ikinci yarısında Bayburt. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Ankara.
• Kökten, İ.K. (1944). Kuzeydoğu Anadolu prehistoryasında Bayburt çevresinin yeri. DTCFD, III/1, Ankara 465-486.
• Marro, C. (2011). Eastern Anatolıa in the early Bronze age. The Oxford Handbook of Ancient Anatolia, Oxford University Press, New York, 209-227.
• Özey, R. (1944). Bayburt ve çevresinin coğrafi özelliklerine genel bir bakış. Türk Tarihinde ve Kültüründe Bayburt Sempozyumu, 23-25 Mayıs 1988, (ss. 435-494), Bayburt, Bayburt’a Hizmet Vakfı Yayınları, Ankara.
• Özger, Y. (2007). XIX. yüzyılda Bayburt (1830-1900. (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Erzurum.
• Palumbi, G. (2008). The red and black, social and cultural interaction between the upper Euphrates and the southern Caucasus communities in the fourth and third millenium BC. Marcella Frangipane (Ed.), Dipartimento di Scienze Storiche Archeologiche e Antropologiche dell’ Antichità, Studi di Preistoria Orientale, Volume 2, Roma.
• Palumbi, G. (2012). Bridging the frontiers. Pastoral groups in the upper Euphrates region in the early third millennium BCE. ORIGINI XXXIV, 261-278.
• Palumbi, G. (2017). Pus hor pull factors? The Kura-Araxes ‘expansion’ from a different perpective: the upper Euphrates. At the Northern Frontier of Near Eastern Archaeology, Subartu XXXVIII, 113-132.
• Sagona, A. (1984). The Caucasion region in the early Bronze age. Part 1-3, BAR International Series 214 (iii), Oxford.
• Sagona, A. (1990). An archaeological survey of the Bayburt and Kelkit regions, north-eastern Anatolia: The pre-classical period. Araştırma Sonuçları Toplantısı VII, Ankara, 425-433.
• Sagona, A. (1992). Bayburt survey 1990. Araştırma Sonuçları Toplantısı, IX. Ankara, 378-403.
• Sagona, A. (1993). Bayburt survey 1991. Araştırma Sonuçları Toplantısı, X, Ankara, 261-268.
• Sagona, A. et. al. (1991). Excavations at Büyüktepe höyük 1990: First preliminary reporti Anatolıan Studies, Vol. 41, pp. 145-158, Brıtısh Instıtute at Ankara.
• Sagona, A., et. al. (1992). Excavations at Büyüktepe höyük 1991: First preliminary reporti Anatolıan Studies, Vol.42, pp. 29-46, Brıtısh Instıtute at Ankara.
• Sagona, A., et. al. (1993). Excavations at Büyüktepe höyük 1992: First preliminary reporti Anatolian Studies, Vol.43, pp. 69-83, British Institute at Ankara.
• Sagona, A. and Brennan, P. (1995). Bayburt survey 1993i Araştırma Sonuçları Toplantısı, XII., Ankara.
• Sagona A. ve Sagona C. (2004). Archaelogy at the north-east Anatolian frontier, I, an historical geography and a field survey of the Bayburt province, ancient near Eastern studies (Supplement) 14, Louvain-Peeters.
• Sagona, A. and Zımansky, P. (2009). Arkeolojik veriler işığında Türkiye’nin en eski kültürleri: MÖ 1.000.000-550. (Çev. N. Başgelen v.d.), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Sarı, D. (2004). Küllüoba ilk Tunç çağı II çanak çömleği. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Sarı, D. (2007). Küllüoba’da ele geçirilen siyah ağız kenarlı (Black-Topped) kaselerden birkaç örnek. Belkıs Dinçol ve Ali Dinçol’a Armağan, (Haz. M. Alparslan, M. D. Alparslan ve H. Peker), İstanbul: Ege Yayınları, 647-656.
• Seeher, J. (1987). Demircihüyük III: Die ergepnisse der ausgrabungen 1975-1978, Die Keramik 1. Verlag Philipp Von Zabern, Mainz am Rhein.
• Strabon, (2005 ). Antik Anadolu coğrafyası. (Çev. A. Pekman), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Steadman, S. R. et. al. (2007). The late Chalcolithic at Çadır höyük in central Anatolia. Journal of Field Archaeology, Vol. 32, No. 4, pp. 385-406.
• Takaoğlu, T. (2000). Hearth structures in the religious pattern of early Bronze age northeast Anatolia. Anatolian Studies, Vol. 50, 11-16.
• Ünsal, V. (2006). Yukarı Çoruh havzasının tarihi ve arkeolojisi. Bayburt: Bayburt Valiliği Yayınları.
• Ünsal, V. (2014). Bayburt kaleleri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 1, Sayı 1, Kahramanmaraş, 88-102.
• Ünsal, V. (2018). Bayburt ve çevresi ilk Tunç ve Demir çağ yerleşimleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl:6, Sayı: 64, 40-64.
• Yalçın, H.G. (2020). Karaz-/Kura-Aras-/KhirbetKerak- kültür olgusu ve tarih öncesi bölgeler arası ilişkiler. Colloquium Anatolicum, 19, 169-183.
• Yaylalı, S. (2007). Doğu Anadolu erken Tunç çağ kültürü. Doğudan Yükselen Işık: Arkeoloji Yazıları; Atatürk Üniversitesi 50. Kuruluş Yıldönümü Arkeoloji Bölümü Armağanı (Haz. B. Can ve M. Işıklı), Erzurum, 165-187.
• Yiğitpaşa, D. (2016). An early bronze Age portable stove from the Van castle Mound. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi Cilt:6, Sayı:14, 46-58.
• Yiğitpaşa, D. ve Can, S. (2012). Van müzesi buluntuları işığında Van-Muş bölgesinde erken Tunç çağı ve Karaz kültürü. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Cilt:5, Sayı: 20, 274-291.